Ағарту тарихында алтын әріптермен

Әр өңірдің тарихында есімдері сенімділіктің, даналық пен прогрестің синониміне айналатын тұлғалар болады. Осындай жасампаз жандардың бірі – Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша агробизнес колледжінің директоры Даулыбай Тәшетов. Өмірінің қырық бес жылын ардақты педагогикалық еңбекке арнап, оның ішінде қырық жылды басшылық лауазымында өткізген бұл адам – туған жерге деген адалдықтың, таңдаған жолына берілгендіктің және кәсіби құштарлықтың білім беру мекемелерінің жұмысын оң бағытқа қалай өзгерте алатынының тірі үлгісі. Даулыбай Ешімбайұлы – өз Отанының патриоты, ұрпақ тәрбиешісі, ол өзінің барлық білімін, ерік-жігері мен күш-қуатын әр жылдары өзіне сеніп тапсырылған оқу орындарының гүлденуіне, үлгерім көрсеткіштерін жақсартуға бағыттады.

Менің әңгімемнің кейіпкері Даулыбай Ешімбайұлы Тәшетов 1958 жылы дүниеге келген. Басшының туған күнінде, яғни 12 қаңтарда өткен біздің әңгімелесуіміз кезінде ол алпыс сегіз жасқа толды. Өзінің айтулы күнін ол, басқа күндердегідей, жұмыста – колледжде қарсы алды. Жұмыс істеп, күнделікті күйбең тірліктің қамымен жүрсе де, ол өз өмірінің қалай өрілгені туралы айтып берді.

Даулыбай Тәшетов – Бірлік ауылының тумасы, он екі бала тәрбиеленген көпбалалы отбасында өскен. Барлық жақсы қасиеттерді, еңбекке және салауатты өмір салтына деген сүйіспеншілікті оған ата-анасы бала кезінен сіңірген, алдыңғы қатарлы сауыншы болған анасы мен «Тайынша» совхозында жұмысшы болған әкесі ол үшін әрдайым үлгі болды.

Мектепті бітіргеннен кейін жас жігіт әскерге дейін совхозда еңбек етуді жөн көреді, ал 1976 жылы Тәжікстанға әскери қызметке шақырылады. Д. Тәшетов былай деп еске алады: «Бір жылдан кейін, Ауған оқиғаларының қарсаңында, көптеген әскери бөлімдерде алдағы іс-қимылдарға күшейтілген дайындық басталды, мен сержанттар мектебінен өттім, бізді, кіші командирлер құрамын, Жамбыл қаласына (қазіргі Тараз) ауыстырды. Мен байланыс ротасына түстім. Бұл өте маңызды құпия бөлімше болатын, мектепте іріктеу жүргізіліп, соғыс жағдайына... мұқият дайындады. Дене дайындығы мен өзге де критерийлер бойынша мен санаулылардың бірі ретінде іріктеудің барлық кезеңдерінен сәтті өттім, кейін взвод командирінің орынбасары болып қызмет еттім...» Көріп отырғанымыздай, Даулыбай Тәшетовтің ұйымдастырушылық қабілеті, оның болашақ басшылық қасиеттері сол кездің өзінде-ақ сарбаз сапында байқалып, дами бастаған.

Әскери қызметін өтеп келгеннен кейін, жас жігіт Көкшетау педагогикалық институтының филология факультетіне оқуға түседі, осы жерде болашақ жары Гүл-Нұралинаны жолықтырады. Оқуды бітіргеннен кейін жолдамамен жас жұбайлар Қожашар ауылына келеді. Осы жерде олар берік шаңырақ құрып, бүгінде әртүрлі салаларда еңбек етіп жүрген және ата-аналарының үлгісімен Қазақстанның дамуына өз үлестерін қосып жатқан төрт бала тәрбиелеп өсірді. Осы жерде Даулыбай Тәшетов өзінің еңбек жолын орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі ретінде бастады.

– Даулыбай Ешімбайұлы, орыс тілі мен әдебиеті педагогі болу туралы шешіміңізге не себеп болды? Ер мұғалімдер ол кезде де сирек кездескен шығар?

– Менің таңдауым көбіне тілге, әдебиетке деген қызығушылығыммен және адамдармен жұмыс істеуге деген ықыласыммен байланысты болды. Мектепте оқып жүргенде де маған осы сабақтар ұнайтын, кітап оқығанды, шығармалар туралы ой толғағанды, кейіпкерлердің мінез-құлқын, тағдырын түсінгенді жақсы көретінмін. Уақыт өте келе тіл мен әдебиет арқылы адамды тәрбиелеуге, оның дүниетанымын қалыптастыруға, ойлауға және сезінуге үйретуге болатынын түсіндім. Сондықтан әскерден оралғаннан кейін Көкшетау педагогикалық институтының филология факультетіне түсуге бел байладым.

Мұғалімдік кәсіптегі ер-азаматтарға келетін болсақ, әрине, ол кезде де олар әйелдерге қарағанда аз болатын, бірақ қазіргідей тым аз емес еді. Мектептерде, әсіресе ауылдық жерлерде, көптеген ер адамдар жұмыс істеді. Көбісі тарих, әдебиет, дене шынықтыру, еңбекке баулу пәндерінен сабақ берді, басшылық лауазымдарды атқарды. Мұғалім мамандығы құрметке ие болатын, және ер адамдар мектепке тек білім ғана емес, сонымен бірге ер мінез, жауапкершілік, ұйымдастыру және соңартынан ерте білу қабілеті қажет екенін түсініп, бұл жолды жиі таңдайтын.

Мен мектепте ер адамдардың болуы өте маңызды деп есептеймін. Оқушылар үшін, әсіресе ұлдар үшін, бұл – тәртіптің, жауапкершіліктің, өмірлік төзімділіктің үлгісі. Мүмкін, дәл осы әскери қызмет, ұжымда жұмыс істеу тәжірибесі және адамдарға пайда әкелуге деген ұмтылыс та менің таңдауыма әсер еткен шығар – мен жай ғана жұмыс істеп қоймай, қоғамға пайдалы болғым келді, жас ұрпақты тәрбиелегім келді.

1985 жылы 27 жасар педагог директорлық лауазымға тағайындалды. Бұл аудандағы қазақ тілінде оқытатын жалғыз мектеп болатын. Даулыбай Тәшетовтің және басқа да бірқатар басшылардың күш-жігерінің арқасында мектеп орта мектеп мәртебесіне ие болды, педагогикалық құрам толықты, оқушылардың білім деңгейі өсті. Басшы өзінің алғашқы жұмыс тәжірибесін, табысқа жеткен, Қожашар орта мектебінен қанат қаққан түлектерін сағынышпен және жылылықпен еске алады. Бұл жиырма төрт жылға созылған бақытты да жемісті кезең еді.

– Мектепті басқарудағы табыстың кепілі не болды? Тәрбиеленушілер өздерін қалай сезінді, сіз бен мұғалімдер оларға қалай қарадыңыздар, оқушыларға қатысты қандай стратегия ұстандыңыздар? Сексенінші жылдардың аяғы мен тоқсаныншы жылдардың басында тәрбие идеологиясы жоғалып, қалада, мысалы, бейберекетсіздік басталып, балалардың өмірі көбіне өз ағымымен кеткен кезде, сіз оқушыларға оның орнына не бердіңіз, оларды қалай тәрбиеледіңіз?

– Біздің табысымыздың кепілі, – деп бөліседі Даулыбай Ешімбайұлы, – ең алдымен, ұжымның бірлігі мен іске деген шынайы берілгендігінде болды. Мектеп – бұл тек ғимарат пен сабақ кестесі емес, бұл сенім, өзара көмек пен жауапкершілік атмосферасы маңызды рөл атқаратын тірі организм. Біз әр мұғалім өз маңыздылығын сезінетін және ортақ мақсатты – балаларға сапалы білім беру мен лайықты азамат тәрбиелеуді түсінетін мықты педагогикалық топ құруға ұмтылдық. Мектептің дамуына үлкен көңіл бөлінді: педагогикалық құрамды нығайту, мұғалімдердің кәсіби деңгейін арттыру, толыққанды білім алу үшін жағдай жасау. Біртіндеп сегіз жылдық мектеп орта мектеп мәртебесін алып, оқушылар үшін мүмкіндіктер кеңейді. Осының бәрі ұжымның бірлескен, мақсатты жұмысының нәтижесі болды.

Біз әрбір оқушының мектепте өзін керек сезінуіне, оның дауысы естіліп, құрметтелуіне тырыстық. Балаларға деген қарым-қатынас ізгілік, әділдік және талапшылдық принциптеріне негізделді. Мұғалімдер тек білім беріп қана қоймай, балалар үшін тәлімгер, тірек болуға тырысты. Біздің стратегиямыз әр баланың бойынан тұлғаны көру, оның қабілеттерін ашуға көмектесу, өзіне деген сенімін ояту болды. Біз белсенділікті, мектептің қоғамдық өміріне араласуды ынталандырдық, жауапкершілік пен айналадағыларға деген құрмет сезімін дамыттық. Оқушы мектепке білім алуға, араласуға және дамуға деген құштарлықпен келетіндей атмосфера құру өте маңызды болды.

Ең бастысы – адамдар арасындағы қарым-қатынас. Мектепте оқушылар, мұғалімдер мен ата-аналар арасында өзара құрмет орнаған кезде, білім беру процесі шын мәнінде жемісті болады. Мұғалім үшін өз мамандығы мен балаларды жақсы көру, олардың тағдырына бей-жай қарамау маңызды. Оқушыларға қолдау мен әділдікті сезіну қажет. Сондай-ақ бірлескен іс-әрекеттің маңызы зор: мектеп іс-шаралары, конкурстар, спорттық жарыстар, шығармашылық жобалар. Осының бәрі ұжымды біріктіреді, мектеп өмірін жарқын әрі есте қаларлықтай етеді. Дәл осындай атмосферада білімге деген қызығушылық пен алға ұмтылуға деген құштарлық қалыптасады.

Шынымен де, бұл оңай уақыт емес еді. Қоғамдағы ахуал өзгерді, бұрынғы тәрбие жүйесі бұрынғыдай жұмыс істеуін тоқтатты. Бірақ біз балалардың адамгершілік негізсіз қалмауы керектігін түсіндік. Сондықтан тәрбие жұмысының негізінде біз мәңгілік құндылықтарды сақтауға тырыстық: үлкенге құрмет, еңбекқорлық, жауапкершілік, ана тілі мен мәдениетіне деген сүйіспеншілік, адалдық пен өзара көмек. Біз мұғалімдердің жеке үлгісіне үлкен көңіл бөлдік, оқушыларға қолдау көрсетіп, өзгермелі дүниеде адасып қалмауларына көмектестік. Мектеп олар үшін тек білім ғана емес, сонымен бірге өмірлік бағдар алатын тұрақтылық мекені болып қалды. Біз балалардың бойында дербестікті, өзін-өзі құрметтеу сезімін және білім мен еңбектің оларды міндетті түрде табысқа жеткізетініне деген сенімді тәрбиелеуге тырыстық.

Ал бүгінде өмірден өз орнын тапқан, маман атанған, отбасын құрған түлектерді еске алу ерекше жағымды. Демек, біздің жеткізуге тырысқан күш-жігеріміз бен құндылықтарымыз текке кетпегені.

2004 жылы Даулыбай Ешімбайұлы Миронов орта мектебінің басшысы болады. Ондағы он жылдық жұмыс барысында ол мектепті жоғары деңгейге шығару үшін көп күш жұмсауға мәжбүр болды және нәтиже сіңірілген еңбекті ақтады.

– Бұл мектепті басқаруда қандай қиындықтарды еңсеруге тура келді, өйткені 2000 жылдардың басы оңай уақыт емес еді ғой?

– Маған Миронов орта мектебін басқару ұсынылған кезде, уақыт шынымен де оңай емес еді, білім беру жүйесінде қиындықтар жеткілікті болатын: көптеген ауыл мектептерінің материалдық базасы көңіл көншітпейтін, ұйымдастырушылық мәселелер туындап жататын. Мектеп тек инфрақұрылымды жаңартуды ғана емес, сонымен бірге педагогикалық ұжымды нығайтуды, даму үшін жаңа серпінді қажет етті.

Біз ең алдымен оқу процесін тәртіпке келтіруден және жұмыс пен оқу үшін қалыпты жағдай жасаудан бастадық. Біртіндеп тұрмыстық және шаруашылық мәселелерді шештік: ғимаратты жөндеумен айналыстық, жылу режимін жақсарттық, санитарлық бөлмелерді жабдықтадық, мектепті балалар мен мұғалімдер үшін жайлы әрі қолайлы етуге тырыстық. Сонымен қатар педагогикалық ұжыммен үлкен жұмыс жүргізілді. Біз білім сапасы, әсіресе Ұлттық бірыңғай тестілеудің енгізілуі жағдайында оқушылардың дайындық деңгейін арттыру қажеттілігі туралы көп айттық.

Пікірлес адамдардан құралған команда қалыптастыру маңызды болды. Мұғалімдер мектептің табысы ортақ жауапкершілік пен күнделікті еңбекке байланысты екенін түсінді. Біз бірге нәтижелерді талдадық, оқушыларға қолдау көрсеттік, қосымша сабақтарға, емтихандарға дайындыққа көңіл бөлдік, балаларды өз күштеріне сенуге ынталандыруға тырыстық.

Біртіндеп бұл жүйелі жұмыс өз нәтижесін бере бастады. Егер басында ҰБТ қорытындысы бойынша мектеп 53-орында болса, бірнеше жылдан кейін біз 15-орынға көтеріле алдық. Ауыл мектебі үшін бұл өте лайықты көрсеткіш еді. Бірақ мен үшін басты жетістік сандар емес, оқушылардың өз мүмкіндіктеріне деген сенімділігі, олардың білімін жалғастыруға және табысқа жетуге деген ұмтылысы болды.

Өткенге көз жүгірте отырып, сол он жылдың өте қарбалас, бірақ сонымен бірге жемісті болғанын айта аламын. Бұл ұжымның ортақ күш-жігерінің арқасында мектептің материалдық жағдайын жақсартып қана қоймай, оның білім деңгейін де көтеруге мүмкіндік туған кезең болды. Және тағы да, біздің түлектеріміздің өмірден өз орнын тапқанын көргенде қуанасың.

Мұғалімнен директорға дейінгі жолдан өтіп, өзінің бірегей басқару стилінің негізін қалап, осы мектептердің қалыптасуына және ауданның білім беру жүйесінің дамуына елеулі үлес қосқан Даулыбай Ешімбайұлы 2014 жылы Тайынша агробизнес колледжінің директоры болып тағайындалды. Оған тағы да өзгерістерді, ресурстарды салуды, көптеген күрделі сұрақтар мен мәселелерді шешуді талап ететін мекемені басқару бұйырды. Бірақ он бір жылдың ішінде ол өзіне сеніп тапсырылған нысанға жаңа тыныс беріп, оны заманауи талаптарға сай деңгейге шығара білді.

Басқару саласындағы жоғары білікті сарапшы ретінде Даулыбай Тәшетов уақыт талабын нәзік сезінеді. Оның Қазақстанның білім беруді дамыту стратегиясын терең түсінуі колледжді инновациялық технологиялар тәрбие дәстүрлерімен үйлесімді ұштасқан заманауи білім беру жүйесіне айналдыруға мүмкіндік берді. Оның басшылығымен педагогтер мен студенттер біртұтас механизм ретінде жұмыс істейді. Нәтижелердің өзі сайрап тұр: колледж студенттері тұрақты түрде әртүрлі құзыреттер бойынша WorldSkills кәсіби шеберлік өңірлік чемпионаттарының жеңімпаздары атанады.

Даулыбай Ешімбайұлының бастамасының арқасында колледж республикалық «Жас маман» жобасының белсенді қатысушысы атанды. Бұл 289 554 000 теңге көлемінде қомақты инвестиция тартуға мүмкіндік берді. Бұл қаражатқа заманауи ауыл шаруашылығы техникасы мен озық жабдықтар сатып алынды. Бұл жұмыстың шыңы ретінде білім беру процесі заманауи өндіріс пен бизнестің нақты сұраныстары негізінде құрылған «Agromech» құзыреттілік орталығының ашылуы болды. Колледждің әлеуметтік серіктестігі туралы ерекше атап өткім келеді, бұл студенттердің практикалық дайындығы мен олардың еңбек нарығындағы сұранысқа ие болуы үшін өте маңызды, бұл басшының дипломатиялық, икемділік, іскерлік және басқа да іскерлік қасиеттерінің арқасында жолға қойылған.

Бүгінгі таңда Тайынша агробизнес колледжі – бұл өңір мен ел экономикасына қажетті, бәсекеге қабілетті мамандарды даярлауға бағытталған және өз жұмысында білім беру саласындағы мемлекеттік басымдықтар мен стратегиялық міндеттерді басшылыққа алатын заманауи техникалық және кәсіптік білім беру ұйымы, мұнда адами капиталды дамытуға және жұмысшы мамандықтарының беделін арттыруға ерекше көңіл бөлінеді.

– Жеке өзім үшін басты шабыт көзі әрқашан студенттер болды, – дейді Даулыбай Ешімбайұлы. – Олардың дербестікке ұмтылуы, мамандықта өзін-өзі көрсетуге және қоғамға пайдалы болуға деген ықыласы колледждер жүйесінің ел болашағын қалыптастыруда маңызды рөл атқаратынына көз жеткізеді. Біз колледжіміздің миссиясын теория практикамен тығыз байланысты, тек кәсіби дағдылар ғана емес, сонымен бірге жауапкершілік, тәртіп, бастамашылық және үнемі дамуға дайындық қалыптасатын заманауи білім беру ортасын құрудан көреміз.

– Колледжді басқару, бәлкім, бір жағынан қиынырақ шығар? Қалай ойлайсыз, әртүрлі колледждердің деңгейіндегі айырмашылық немен түсіндіріледі?

– Колледжді басқару мектепті басқарудан ерекшеленеді. Егер мектеп негізінен жалпы білім беруге бағытталған болса, колледж білім беру мен кәсіптік даярлықты ұштастырады, жұмыс берушілермен және өндірістік кәсіпорындармен тығыз іс-қимыл жасайды. Колледж басшысына еңбек нарығының талаптарын ескеру, серіктестікті дамыту, заманауи материалдық-техникалық базаны қамтамасыз ету және сонымен бірге оқытудың жоғары деңгейін қолдау қажет. Бұл стратегиялық ойлауды, икемділікті және үнемі өзгеріп отыратын жағдайларда жұмыс істей білуді талап етеді.

Табысқа жету үшін басшыға дамудың айқын пайымы болуы, мықты команда қалыптастыра білуі, кәсіби сенімділік атмосферасын қолдауы маңызды. Ұжымды, студенттерді және әлеуметтік серіктестерді ести білу, инновацияларға ашық болу және салмақты басқарушылық шешімдер қабылдау қабілеті үлкен рөл атқарады.

Сыртқы факторлар да әсер етеді – бұл мемлекеттік қолдау да, өңірдегі экономикалық жағдай да, демографиялық процестер, жұмыс берушілердің мүдделілік деңгейі, білім алушылардың өздерінің уәждемесі. Тұтастай алғанда, техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінің дамуына ықпал ететін оң факторлар да, қаржыландырумен және еңбек нарығының тез өзгеретін талаптарымен байланысты объективті сын-қатерлер де бар.

Қазақстандағы колледждердің әртүрлі деңгейі көптеген факторларға байланысты: басқару сапасы, кадрлық әлеует, материалдық-техникалық база, оқу орнының тарихы мен дәстүрлері, сондай-ақ өңірлік ерекшеліктер мен бизнеспен өзара іс-қимыл дәрежесі. Ішкі сапаны бақылаудың және кәсіпорындармен серіктестіктің тиімді жүйесі құрылған жерде, әдетте, нәтижелер де жоғары болады.

Ең бастысы – стратегиялық ойлауды және басты мақсатқа – жастар мен қоғамның игілігі үшін жұмыс істеуге деген адалдықты сақтау. Басшы – бұл ең алдымен ұжымды шабыттандыруға, бастамаларды қолдауға және әрбір студент пен оқытушының дамуы үшін жағдай жасауға қабілетті лидер және біріктіруші тұлға екенін есте ұстаған жөн. Дәл осындай жүйелі тәсіл, кәсібилік пен жауапкершілік алға сенімді түрде жылжуға және тұрақты нәтижелерге қол жеткізуге мүмкіндік береді.

Менің сұхбаттасушым – тек белсенді, харизматикалық көшбасшы және сарқылмас уәждеме көзі ғана емес. Орасан зор тәжірибесіне қарамастан, ол әрдайым оқуын жалғастырды: біліктілікті арттыру курстарына қатысты, жаңашылдардың тәжірибесін зерттеді және семинарлар мен салалық басылымдарда өз әзірлемелерімен бөлісті.

Оның жанқиярлық еңбегі «Қазақстан Республикасы білім беру ісінің үздігі» төсбелгісі (1997); «Қазақстан Республикасының Тәуелсіздігіне 25 жыл» мерейтойлық медалі (2016); жастарды тәрбиелеудегі ерекше табыстары үшін «Ы. Алтынсарин» төсбелгісі; облыстық және республикалық деңгейдегі көптеген құрмет грамоталары мен алғыс хаттар сияқты жоғары мемлекеттік және ведомстволық наградалармен атап өтілген.

Менің әңгімемнің кейіпкерінің елу жылдық еңбек өтілі, мамандықтағы қырық бес жылы және оның қырық жылы – басшылықта болуы Даулыбай Тәшетовтің өмір жолы – отансүйгіштік пен кәсіби ар-намыстың эталоны екенін көрсетеді. Ол өз миссиясын лайықты орындап, қоғамда құрмет пен қошеметке ие болды және лайықты демалысқа шығуды жоспарлап отыр. Сөзсіз, мұндай басшы мен педагогтің есімін аудандық білім беру тарихына алтын әріптермен жазу керек.

Алла Бочкор, Қазақстан Журналистер одағының мүшесі

АННОТАЦИЯ

Солтүстік Қазақстан облысы Тайынша агробизнес колледжінің директоры Даулыбай Тәшетов өмірінің қырық бес жылын ардақты педагогикалық еңбекке арнаса, соның ішінде төрт онжылдықты басшылық лауазымында өткізді. Оның қызметі туған жерге деген адалдық пен таңдаған жолына берілгендіктің жарқын үлгісі болып табылады. Д. Тәшетовтің жүйелі тәсілі, кәсібилігі мен жауапкершілігінің арқасында ол басқарған оқу орындары әрқашан гүлденіп, үлкен жетістіктерге жетті.

Директор Тайыншинского колледжа агробизнеса Северо-Казахстанской области Даулыбай Ташетов сорок пять лет своей жизни посвятил благородному педагогическому труду, в том числе четыре десятилетия провел на руководящих должностях. Его деятельность является ярким примером преданности родному краю и преданности избранному пути. Благодаря системному подходу, профессионализму и ответственности Д. Ташетова учебные заведения, которыми он руководил, всегда процветали и добивались больших успехов.