Қазақстан Республикасы Президентінің бастамалары аясында адам капиталын дамыту

Білім беру – адам капиталын, елдің құндылықтары мен бәсекеге қабілеттілігін қалыптастыратын мемлекеттік саясаттың негізгі тірегі. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Кемелұлы Тоқаевтың білім беру саласына беруге ерекше назар аударуы және осы саладағы ауқымды реформалары отбасы мәртебесіне және тұрғылықты жеріне қарамастан (мейлі ол ауыл немесе қала болсын) әрбір балаға сапалы білім мен қауіпсіз ортаға тең қол жеткізу кепілдендірілген, ал педагогтердің мәртебесі заңмен нығайтылған заманауи және тұрақты жүйені дәйекті түрде қалыптастыруда. Сонымен бірге білім беру жүйесі өзгеріп отырған жаһандық кеңістіктің жаңа сын-қатерлеріне жауап беруі қажет. ҚР Оқу-ағарту министрі Жұлдыз СҮЛЕЙМЕНОВА біздің журналға берген сұхбатында министрлік жұмысының басым бағыттарын атап өтіп, көптеген қызықты әрі өзекті мәселелерді қозғады.

– Жұлдыз Досбергенқызы, Президенттің тапсырмасы бойынша 2026-2030 жылдарға арналған «Қазақстан балалары» тұжырымдамасы қабылданды. Ол бұрынғы тәсілдерден несімен ерекшеленеді және бүгінде өскелең ұрпақпен жұмыс істеудегі басымдықтар қандай?

– Балалық шаққа қатысты саясат жүйелі сипат алып келеді. Алғаш рет ел Президентінің тапсырмасы бойынша барлық қолданыстағы шаралар бірыңғай тұжырымдамаға біріктірілді – бұл балалардың мүддесі үшін мемлекеттік саясатты стратегиялық шоғырландыру және фрагменттелген шешімдерден бірыңғай, тұтас басқару моделіне саналы түрде көшу.

Бала енді қалдық принципі бойынша қамқорлық объектісі ретінде қарастырылмайды. Ол мемлекеттік саясаттың толыққанды қатысушысы болады. Оның қауіпсіздігі, дамуы, қадір-қасиеті және тең мүмкіндіктері басты басымдық ретінде бекітіледі. Дәл осы ұстанымнан білім беру, тәрбие және әлеуметтік қолдау саласындағы одан арғы шешімдер туындайды.

Балалар-еліміздің болашағы. Бүгінде Қазақстанда шамамен 6 902 492 бала тұрады, бұл халықтың үштен бірін құрайды. Соңғы он жылда олардың саны шамамен 1,5 миллионға өсті, бұл қосымша қиындықтар туғызғанымен, сонымен бірге елді алға жетелейтін жаңа ұрпақты қалыптастырудың бірегей мүмкіндіктерін ашады.

Қазақстан – Мемлекет басшысы балалардың құқықтарын қорғау стратегиясын қоғам дамуының басым бағыты ретінде айқындаған санаулы елдердің бірі.

Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша 2024 жылдан бастап «Балаларға арналған ұлттық қор» бағдарламасы жүзеге асырылатын заң қабылданды: енді балалар туылғаннан бастап кәмелеттік жасқа толғанға дейін Ұлттық қордың инвестициялық кірісінің 50%-ы жыл сайын елдің жас азаматтарының жинақ шоттарына аударылатын болады. Жинақталған соманы білім алуға да, тұрғын үй жағдайын жақсартуға да бағыттауға болады.

Соңғы үш жылда Қазақстанда Балаларды қорғау үшін он заң қабылданды. Зорлық-зомбылыққа мүлдем төзбеушілік қағидаты енгізілді, кәмелетке толмағандарға қарсы қылмыстар үшін жауапкершілік күшейтілді. 2025 жылы заңнама қосымша жаңартылды: балалардың құқықтарын бұзғаны үшін әкімшілік айыппұлдар енгізілді, өңірлік органдардың функциялары бекітілді, қамқоршыларға қойылатын талаптар күшейтілді, мемлекеттік бақылаудың жаңа тетіктері белгіленді.

Тәжірибе осы шаралардың тиімділігін растайды. Қамқоршылық органдары мамандарының саны 303-тен 1 028 адамға дейін өсті, бұл ресми бақылаудан отбасылармен атаулы жұмысқа ауысуға мүмкіндік берді. «QR-111» цифрлық байланыс орталығын енгізу өтініштер санын ұлғайтты, ал «ДосболLike» буллингке қарсы бағдарламасы буллинг деңгейін 2,5%-ға төмендетті. Зорлық-зомбылық, буллинг және кибербуллинг жағдайларына ден қоюдың ведомстволық-үйлестірілген алгоритмі әзірленді, бұл зардап шеккен балаларды уақтылы анықтауға және көмектесуге мүмкіндік береді. Барлық мектептерде білім берудің барлық деңгейін қамтитын «қауіпсіздік сабақтары» (1,4 миллионнан астам сабақ) өткізіледі.

Буллинг және кибербуллинг ЮНИСЕФ бағалауы бойынша жасырын тәуекелдер болып қала береді және алдын алу шараларынсыз цифрлық агрессия 10-15%-ға өсуі мүмкін. Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, тәуекелдерді ерте анықтауға, алдын алуға және цифрлық мониторингке инвестиция салатын елдер әлеуметтік шығындарды 30-40%-ға төмендетеді және бюджет шығыстарының тиімділігін арттырады.

Инклюзивті және арнайы білім беру жүйесі белсенді дамып келеді. Бүгінгі таңда елімізде ерекше білім беру қажеттіліктері бар 237 мың бала бар, оның ішінде 213 мыңнан астамы арнайы психологиялық-педагогикалық қолдаумен қамтылған, 17 мыңы үшін дәрігерлік-консультативтік комиссияның қорытындысы бойынша үйде жеке оқыту ұйымдастырылған.

Білім беру ұйымдарында 11 мыңнан астам арнайы педагог жұмыс істейді, 6,5 мың бала педагог-ассистенттер тарапынан жеке сүйемелдеумен қамтылған. 537 арнайы білім беру ұйымы жұмыс істейді.

Тамақтану, балалардың санитарлық жағдайы және қауіпсіздігі саласында тамақтанудың жаңа стандарты енгізілді, тағамдардың сапасы мен асханалардың санитарлық жағдайына бақылау күшейтілді.

Сондай-ақ, мектепке дейінгі мекемелерде қаражат баланың соңынан еретін ваучерлік қаржыландыруды енгізу балабақшалардағы кезекті екі есеге қысқартып, 21 млрд теңгеден астам бюджет қаражатын үнемдеуге мүмкіндік бергенін атап өткен жөн. Қазіргі уақытта 11 900 мектепке дейінгі ұйымда шамамен 1 млн тәрбиеленуші, дайындық сыныптарында – 163 мыңнан астам бала бар.

Ұлттық статистика бюросының болжамы бойынша, 2030 жылға қарай Қазақстанның балалар саны 7,5-7,7 млн адамға дейін өсуі мүмкін, бұл жыл сайын 5-7 мың жаңа оқушы орнына және 8-10 мың педагогке қажеттілік туғызады.

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалар саны 20-25%-ға артуы мүмкін, бұл арнайы ұйымдар желісін кеңейтуді және осы бейіндегі кадрларды даярлауды талап етеді.

Осы сын-тегеуріндердің алдын алу үшін мемлекет білім беру және инклюзивті инфрақұрылымды кеңейтеді, психологиялық қолдау көрсетеді, буллинг пен кибербуллингтің алдын алу бойынша жұмыс жүргізеді, арнайы ұйымдардың санын көбейтеді және педагог-ассистенттерді дайындайды.

– Орта білім беру сапасы әрбір ел үшін өзекті мәселе. Қазақстандық оқушылар түрлі халықаралық жарыстар мен олимпиадаларда жоғары деңгейдегі үздік нәтижелерге қол жеткізіп жүр. Мектепте алған білімнің берік іргетасы одан әрі оқу орнын таңдау ауқымын кеңейтеді және кәсіпте табысқа жетуді қамтамасыз етеді. Сіз басқарып отырған ведомствоның осы маңызды саладағы жұмысы неге бағытталған?

– Қазақстан әрбір баланың сапалы білім алуына бағытталған саясатты дәйекті түрде іске асыруда. Ол үшін мектептерді қолдау, инфрақұрылымды жаңғырту және оқыту стандарттарын арттыру бойынша жүйелі шаралар қабылдануда.

Халықаралық аренада оқушылардың жетістіктеріне ерекше көңіл бөлінеді. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша дарынды оқушылар мен олардың педагогтерін қолдау бойынша «Білім туралы» Заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізілді. Халықаралық олимпиадалардың жеңімпаздары мен жүлдегерлері, сондай-ақ олардың педагогтері елдің зияткерлік әлеуетін дамыту үшін ынталандырушы орта қалыптастыратын қосымша көтермелеу мен марапаттарға ие болады.

Қазақстандық оқушылар робототехника және пәндік олимпиадалар бойынша халықаралық жарыстарда үздік нәтижелерге қол жеткізді: олар робототехника бойынша төрт дүркін әлем чемпионы, химия бойынша үш мәрте чемпион, ғылыми физика бойынша абсолютті чемпион, география бойынша күміс жүлдегер, Балқан математикалық олимпиадасында бірінші орынға ие болды.

2025 жылдың қорытындысы бойынша барлығы 1 720 қазақстандық оқушы 30-дан астам халықаралық пәндік олимпиада мен ғылыми конкурсқа қатысып, 1 006 медаль жеңіп алды. Қатысушылардың 60%-ы жоғары нәтиже көрсетті, оның ішінде 193 алтын, 349 күміс және 464 қола медаль. Жеті беделді халықаралық олимпиадада Қазақстан құрамасы 27 медаль жеңіп алды: 4 алтын, 13 күміс және 10 қола. Бұл нәтижелер олардың дайындығының ХХІ ғасырдың (OECD, WEF, World Bank) құзыреттерін дамыту жөніндегі халықаралық стандарттар мен болжамдарға сәйкестігін растайды.

Мемлекеттік наградалар 94,3 млн теңгені құрады, ал оқушыларды дайындаған 24 педагог 7,2 млн теңге алды.

Мемлекет басшысының бастамасы бойынша еліміздегі ең ауқымды және бірегей жоба болып табылатын және сапалы білім беру стандарттарын енгізуге және тұрғылықты жеріне қарамастан балалардың жан-жақты дамуын қамтамасыз етуге бағытталған «Келешек мектебі» ұлттық жобасы іске асырылуда.

Жоба аясында 460 400 оқушыға арналған 217 мектеп салынды, оның ішінде 2024 жылы 105 мектеп және 2025 жылы 112 мектеп. Қысқа мерзімде жинақталған инфрақұрылымдық проблемалар дәйекті түрде шешіліп, жаңа мектептер салынуда, бұл орын тапшылығын азайтуға және оқу жағдайларын жақсартуға мүмкіндік береді. 43 үш ауысымды және 8 апатты мектеп мәселесі шешілді. Жобаны Ыбырай Алтынсарин атындағы Ұлттық білім беру академиясы басқарады, ол жүйелі түрде іске асыруды және сапаны бақылауды қамтамасыз етеді.

Бұдан басқа, 2025 жылы бюджет және жеке инвестициялар есебінен 29,6 мың оқушы орнына 50 жаңа мектеп пайдалануға берілді. Соңғы үш жылда 3 000 ауылдық мектеп жаңартылды, миллионнан астам оқушы қауіпсіз және жайлы білім беру ортасымен қамтамасыз етілді.

Нәтижесінде, өткен жылы 162 мектепті, 15 қосымша білім беру объектісін және 7 балалар сауықтыру орталығын қоса алғанда, 184 білім беру ұйымының құрылысы аяқталды. 209 мектепте жаңғырту жұмыстары жүргізіліп, 1 192 заманауи пәндік кабинет ашылды.

Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша қазіргі заманғы инновациялық инфрақұрылымға ие болған Алматыдағы Абай атындағы Республикалық мамандандырылған мектеп-интернатқа қатысты тарихи әділеттілік қалпына келтірілді. Бұл «Заңдылық пен тәртіп» қағидатының және білім беру саласындағы мемлекеттік саясаттың бірізділігінің айқын дәлелі.

Инфрақұрылымдық дамумен қатар, Оқу-ағарту министрлігі мектепте оқытылатын пәндерге қатысты тұрақты жұмыс жүргізуде. Атап айтқанда, қазір біз «География» оқу пәніне қатысты бұрын қабылданған шешімді қайта қарастырып жатырмыз. Алдағы кезеңде Географияны міндетті пән мәртебесіне қайтару және «Қазақстан географиясын» толық көлемде оқыту бойынша жұмыс жүргізілетін болады.

– Қазақстандық мектеп педагогтерінің деңгейі мен әлеуетін, сонымен бірге олардың жұмыс жағдайларын қалай бағалайсыз?

– Орта білім беру сапасы, интеллектуалды дамыған ұрпақтың қалыптасуы мектептердің кадрлық әлеуетіне тікелей байланысты. Дарынды педагогтерді мектептерге тарту және олардың жұмыс істеуі үшін жағдай жасау – стратегиялық маңызды мәселе.

TALIS 2024 (OECD) халықаралық зерттеуі қазақстандық білім беру жүйесіндегі оң өзгерістерді көрсетеді. Мұғалімдердің орташа апталық жүктемесі 2018 жылғы 50 сағаттан 2024 жылы 36 сағатқа дейін төмендеді, бұл OECD қатысушы елдер арасындағы бірегей көрсеткіш. Сонымен қатар, педагогтердің 95%-ы өз жұмысына қанағаттанады, ал 80%-ы кәсіпті қайта таңдағанда қайтадан мұғалім болатынын айтады.

Қазақстандық педагогтерді халықаралық танудың жарқын мысалдарының бірі – алматылық химия мұғалімі Татьяна Геннадьевна Белоусованың Global Teacher Prize 2025-2026 нұсқасы бойынша әлемнің үздік 50 мұғаліміне қосылуы. Мемлекет басшысы бұл педагогтің жоғары шеберліктің, мамандыққа берілгендіктің және болашақ ұрпаққа қамқорлықтың символы ретінде қосқан үлесін атап өтті, бұл педагогикалық кәсіптің беделін және оның тұрақты құндылығын мойындауын растайды.

Мемлекет басшысының тапсырмаларын орындау шеңберінде педагогтердің құқықтарын қорғау және олардың тікелей құзыретіне жатпайтын мәселелер үшін жауапкершілікке тартылуына жол бермеу мақсатында заңнаманы жетілдіру бойынша жұмыс жүргізілуде.

Оқу-ағарту министрлігі цифрлық сауаттылық және заманауи білім беру стандарттары тұрғысынан педагогтер мен мектеп басшыларын даярлау және қайта даярлаудың орталықтандырылған бағдарламаларын, жас мамандарға тәлімгерлік және қолдау бағдарламаларын, ашық мансаптық тректерді, сондай-ақ халықаралық тағылымдамалар, сыйлықтар және көпшілік алдында тану арқылы кәсіптің беделін арттыруды қоса алғанда, педагогтердің кәсіби дамуына жәрдемдесу жөніндегі шаралар кешенін күшейтуді жалғастырады.

Бұл шараларды іске асыру жас білікті педагогтерді тартуға және ұстап тұруға, мұғалімдердің кәсіби қатысуы мен уәждемесін арттыруға, оқушылардың нәтижелерін жақсартуға және халықаралық аренада қазақстандық білім беру жүйесінің бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ететін орнықты Ұлттық зияткерлік капитал құруға мүмкіндік береді.

– Әбу Насыр Әл-Фараби айтқандай, «Тәрбиесіз білім – адамзаттың қас жауы». Жаһандану және цифрлық сын-тегеуріндер жағдайында ұлы ойшыл айтқан ішкі моральдық өзекті балалардың бойында қалай қалыптастыруға болады?

– Тәрбие жұмысы және қосымша білім беру ХХІ ғасырдың сын-қатерлеріне бейімделе алатын тұлғаны қалыптастырудың негізгі факторлары болып табылады. Олар азаматтық жауапкершілікті, еңбек этикасын, әлеуметтік белсенділікті, құқықтық және экологиялық мәдениетті, сыни ойлауды, ынтымақтастық дағдыларын және тұрақты мінез-құлықты дамытуды қамтамасыз етеді.

Халықаралық сарапшылар мен болжамдар алдағы он жылда жетекші елдердің білім беру жүйелері білім беру және құндылық компоненттерін академиялық біліммен қатар адам капиталын дамытудың стратегиялық ресурсы ретінде қарастыра отырып, барған сайын белсенді түрде біріктіретінін айтады.

Қазақстанда оқушылардың бойында құндылықтардың тұтас жүйесін қалыптастыруға тәуелсіздік пен патриотизм, бірлік пен ынтымақтастық, әділдік пен жауапкершілік, заң мен тәртіп, еңбекқорлық пен кәсіпқойлық, жасампаздық пен жаңашылдық жетекші идеялары болып табылатын «Адал азамат» бағдарламасы бағытталған. Ол құндылықтарды теориялық игеруді ғана емес, сонымен қатар оқу процесі, Жобалық іс-шаралар, сыныптан тыс іс-шаралар, үйірмелер, спорт секциялары мен клубтар арқылы практикалық қолдануды қамтамасыз ететін құндылық-құзыреттілік тәсілді жүзеге асырады.

Оқу және тәрбие процесінде «Таза Қазақстан», «Заң және тәртіп», «Еңбек адамы» ұлттық бастамаларына сәйкес келетін құқықтық және экологиялық мәдениетті қалыптастыру да басым болып табылады.

2025-2026 оқу жылында Алматы облысы Талғар ауданының он мектебі мен үш колледжінде заңға бағынатын мінез-құлықты қалыптастыру, зорлық-зомбылықтың, буллингтің және құқыққа қайшы әрекеттердің алдын алу бойынша пилоттық жоба іске асырылуда. Жобаны табысты іске асыру басқа өңірлерде жаппай енгізу үшін негіз болады.

Сонымен бірге экологиялық құзыреттілікті оқу процесі мен тәрбие жұмысына жүйелі түрде біріктіруге мүмкіндік беретін Экологиялық білім берудің бірыңғай стандарты әзірленуде. Қазіргі уақытта мектептердің 40%-ында «Жасыл эко-клубтар» жұмыс істейді, ал 2026 жылға қарай оларды қамтуды 60%-ға дейін арттыру жоспарланып отыр, бұл мектеп оқушыларын экологиялық бастамаларға тартудың және тұрақты мінез-құлықты дамытудың халықаралық тәжірибелеріне сәйкес келеді.

Баланы тәрбиелеуде ата-ананың рөлі өте маңызды. Отбасылық тәрбие мен мектептің жүйелі жұмысының тиімді үйлесімі саналы және жауапты ұрпақты тәрбиелеуге мүмкіндік береді. "Адал азамат" бағдарламасы мектеп, отбасы және оқушы арасындағы байланысты нығайтуға белсенді ықпал етеді, бұл әлемдік тәжірибемен расталады: Азия және Еуропа елдеріндегі зерттеулер ата-аналардың қатысуы тәрбие бастамаларының тиімділігін және қалыптасқан құндылықтардың тұрақтылығын арттыратынын көрсетеді.

Жеке тұлғаның біртұтас дамуы үшін әр балаға тән шығармашылық әлеуетті дамыту маңызды. Өңірлердің білім басқармаларының мәліметтері бойынша, 2025 жылы 3,5 миллион бала 380 бағыт бойынша үйірмелер мен секциялармен қамтылды. 2025 жылғы 1 маусымнан бастап Астана, Шымкент, Атырау қалаларында, Ақтөбе, Қарағанды және Қызылорда облыстарында қосымша білім беруге бірыңғай мемлекеттік тапсырыс бойынша пилоттық жоба басталды, оның шеңберінде 1 804 қызмет жеткізуші тексерілді, бұзушылықтар анықталды және «бір ваучер – бір бала» қағидаты енгізілді. Пилоттың қорытындысы 2026 жылдың қыркүйегінде шығарылады, содан кейін оны барлық балаларға қосымша білім алуға тең қол жетімділікті қамтамасыз ету үшін басқа аймақтар енгізуі керек.

«Адал азамат» Біртұтас тәрбие жұмысының бағдарламасы, құқықтық және экологиялық мәдениет жөніндегі пилоттық жобалар, балаларды қосымша білім беруге тарту және отбасын тәрбие үдерісіне ықпалдастыру XXI ғасырдың сын-тегеурінге дайын, сыни ойлауы, әлеуметтік дағдылары, азаматтық жауапкершілігі және тұрақты құндылықтары бар ұрпақты қалыптастыру үшін жағдай жасайды.

– Мемлекет басшысы 2026 жылды Цифрландыру және жасанды интеллект жылы деп жариялап, Қазақстанды осы саладағы өңірлік көшбасшылардың біріне айналдыру міндетін қойды. Бұл білім беру жүйесі үшін нені білдіреді?

– Жасанды интеллект және цифрлық технологиялар күнделікті міндеттерді автоматтандыру, білім беру деректерін талдау және оқытуды жекелендіру есебінен 2030 жылға қарай білім беру жүйелерінің өнімділігін 10-15%-ға арттыруға мүмкіндік береді. Мектеп тек білім беру орны болуды тоқтатып, сыни тұрғыдан ойлауды, жобалық оқытуды және ақпаратпен жұмыс істеуді қоса алғанда, цифрлық экономикаға қажетті құзыреттіліктерді қалыптастыру кеңістігіне айналады.

Қазақстанда білім беруді цифрландыру 1-9 сыныптарға арналған «Цифрлық сауаттылық» және «Информатика» пәндері бойынша оқу жоспарларын әзірлеуден басталды, бұл цифрлық дағдыларды қалыптастыруға және зияткерлік жүйелер жұмысының принциптерін түсінуге негіз болды.

«QazTech» платформасында ұлттық білім беру деректер базасын құру оқушылардың цифрлық бейіндерін қалыптастыруға, жеке білім беру траекторияларын құруға, оқушылардың қатысуын және материалды игеру сапасын арттыруға мүмкіндік береді.

Платформа білім беру қызметтері мен мемлекеттік қызметтерді біріктіреді, ал ЖИ-агенттер педагогтерге күнделікті процестерді оңтайландыруға және әр оқушының дамуына назар аударуға көмектеседі.

Қалалық және ауылдық мектептер арасындағы цифрлық алшақтықты қысқартуға бағытталған «Qazaq Digital Mektebi» жобасын іске асыру бойынша жұмыс басталды. Бүгінгі таңда Roqed AI, Kashgari, Stem-solutions отандық ЖИ-құралдары, testter.kz жүйесі, сондай-ақ Artisan Education платформалары қолданылады. Астана қаласының № 107, 101, 99 және 104 мектептерінің тәжірибесі ЖИ енгізу педагогтердің жұмысын жеңілдететінін, тапсырмаларды тексерудің тиімділігін арттыратынын және оқушылар үшін жаңа мүмкіндіктер ашатынын көрсетеді.

Педагогтерді ЖИ-мен жұмыс істеуге дайындау басымдық болып табылады. 2025 жылы «Өрлеу» платформасында 240 000-нан астам мұғалім қатысқан онлайн-курстар орналастырылды. 2026 жылы «ChatGPT Edu» жобасы аясында 200 000-нан астам педагог күнделікті жүктемені азайту үшін өздерінің ЖИ-асистенттерін жасауды үйренеді. Бұл бағдарламалар мектепке дейінгі, техникалық және кәсіптік білім берудің барлық деңгейлерін қамтиды.

«Day of AI Qazaqstan» жобасында MIT-пен ынтымақтастық оқушылардың ЖИ-сауаттылығын арттыруға және педагогтерді ЖИ негіздерін оқытуға дайындауға бағытталған. Мектеп пәндерін ЖИ интеграциясымен жаңарту және балалардың цифрлық біліміне қатысуын арттыру үшін ата-аналарға арналған ЖИ негіздері курсын құру жоспарлануда.

Бұл бастамалардың кешені білім беру процесін технологиялық тұрғыдан жетілдіреді.

Болжамдар цифрлық білім мен ЖИ құралдарының айтарлықтай өскенін көрсетеді: Білім берудегі жаһандық ЖИ нарығы 2023 жылы 2,5 млрд АҚШ долларынан 2030 жылға қарай 32,3 млрд долларға дейін өседі, ал 2035 жылға қарай 400 млрд доллардан асуы мүмкін.

2030 жылға қарай білім беру платформаларының 80%-дан астамы оқу процесін жекелендіру үшін адаптивті ЖИ алгоритмдерін пайдаланады.

Жасанды интеллект жаңа кәсіптерді қалыптастырудың, еңбек нарығының құрылымын өзгертудің және барлық ұрпақтарда цифрлық құзыреттілікті дамытудың негізгі факторы болады.

ЖИ-ді білім беру жүйесіне интеграциялау: цифрлық экономикаға дайын ұрпақты қалыптастыру, сыни ойлауды, жобалық дағдыларды және цифрлық сауаттылықты дамыту, сондай-ақ заманауи білім беру инфрақұрылымын және оқытудың жекелендірілген траекторияларын құру сияқты ұлттық басымдықтарды қолдайды. Бұл қалалық және ауылдық мектептер арасындағы цифрлық алшақтықты азайтады, барлық аймақтар үшін технологияның қолжетімділігін арттырады және бірыңғай цифрлық білім беру кеңістігін қалыптастырады.

– Өткен Жұмысшы мамандықтар жылы қоғамның назарын техникалық және кәсіптік білім берудің беделіне аударды. Биыл қандай жетістіктерге қол жеткізілді және бұл салада қазіргі кезде қандай қиындықтар бар?

– Әлемдік деңгейде кәсіптік және техникалық білім беру жоғары технологиялық экономика үшін мамандар даярлаудың негізгі құралы ретінде біртіндеп алдыңғы қатарға шығып келеді.

Оның даму тенденциялары автоматтандыру, роботтандыру, жасанды интеллект және деректерді талдау сияқты тәжірибеге бағытталған және цифрлық дағдыларды біріктіруді, икемді модульдік білім беру құрылымын және WorldSkills чемпионаттарына қатысуды қоса алғанда, тағылымдамалар, алмасулар және халықаралық стандарттар арқылы интернацио­налдандырудың өсуін қамтиды.

Қазақстанда жағдай жылдам дамып келеді. Жұмысшы мамандықтар жылы аясында еліміздің колледждерінде мемлекеттік білім беру тапсырысы 145 000 орынға жетті, оның шамамен 70%-ы техникалық және технологиялық бағыттарға бағытталған.

Жұмыс берушілермен бірлесіп, WorldSkills кәсіби стандарттары мен талаптарын ескере отырып, 11 000-нан астам білім беру бағдарламасы әзірленді.

Алғаш рет заңнамалық деңгейде ақпараттық технологиялар саласындағы мамандықтар бойынша онлайн-оқыту нормалары енгізілді, студенттер мен оқытушылардың ішкі және сыртқы академиялық ұтқырлығының мүмкіндіктері кеңейтілді.

Кәсіпорындардың нысаналы мемлекеттік тапсырысы бойынша шамамен 43 000 студент оқиды, 8 000-ға жуығы оқуын сәтті аяқтап, жұмысқа орналастырылды. Дуальды оқытуға 11000-нан астам кәсіпорын тартылып, 138000 студент қамтылды (35%), ал 4000-нан астам кәсіпорын 613 колледжге шефтік қолдау көрсетеді. Соңғы үш жылда колледжге өндірістік тәжірибесі бар 650 маман тартылды.

Студенттерді жатақханадағы орындармен қамтамасыз ету деңгейі шамамен 90%-ға жетті, ал жатақханадағы орынға деген тапшылық бір жылда 4 066-дан 2 017-ге дейін төмендеді.

Материалдық-техникалық база 187 колледжде нығайтылды, он бір оқу орны халықаралық аккредиттеуден өтті, шетелдік серіктестермен 60-тан астам келісім жасалды, 500 педагог және 200 студент шетелде тағылымдамадан өтті.

Қазақстан алғаш рет жеті елдің қатысуымен TurkicSkills 2025 халықаралық чемпионатын өткізді, бұл жұмысшы кәсіптерінің беделін арттыруда және халықаралық аренада ұлттық тәжірибені ілгерілетуде маңызды қадам болды.

Оқу-ағарту министрлігі білім беру процесіне ірі бизнесті тарту бойынша жұмысты күшейтуде: қазіргі уақытта колледждерге қолдау көрсететін 4000-нан астам кәсіпорынның тек 959-ы ғана практикалық оқыту үшін толыққанды тағылымдамалар мен өндірістік алаңдарды ұсына алатын ірі компаниялар болып табылады және бұл әлеует одан әрі кеңейтілетін болады.

Ведомство күш-жігерін алған мамандығы бойынша түлектердің жұмысқа орналасу деңгейін арттыруға бағыттайды: Жұмыспен қамтудың жалпы көрсеткіші 81%-ға жуық болса, жас мамандардың тек жартысы ғана бейін бойынша жұмыс істейді, бұл көбінесе мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастырудың өңірлік экономиканың нақты қажеттіліктеріне сәйкес келмеуіне байланысты, бұл кейбір салаларда кадрлар тапшылығына және басқаларында кадрлардың артық болуына әкеледі.

Классикалық сызықтық білім беру жүйесі біртіндеп модульдік және тәжірибеге бағытталған траекторияларға жол беретінін көрсететін әлемдік тенденцияларды ескеру қажет. OECD елдерінде және WorldSkills жаһандық чемпионаттарының мысалында бағдарламалардың өсуі байқалады, мұнда студенттер ұзақ мерзімді академиялық бағдарламалар арқылы емес, қысқа мерзімді курстар мен тағылымдамалар арқылы нақты құзыреттерді игереді, соның арқасында еңбек нарығының тез өзгеретін талаптарын орындай алады.

Ағымдағы міндеттерді шешу үшін ТжКБ жүйесінің өнеркәсіппен өзара іс-қимылы күшейтіліп, ірі де, шағын да кәсіпорындардың тағылымдамалар, тәлімгерлік және өндірістік алаңдарды ұсыну арқылы білім беру процесіне неғұрлым белсенді қатысуын қамтамасыз ететін болады;

сонымен қатар, колледждердің материалдық-техникалық базасын жаңғырту – заманауи зертханалар, шеберханалар мен цифрлық сыныптар құру, оларды жоғары оқу орындарында есепке алу мүмкіндігімен модульдік бағдарламаларды енгізу жүргізілетін болады, бұл болашақта 5-7 жылдың ішінде студенттердің 50%-ына дейін икемді білім беру траекторияларын құруға және жоғары білім деңгейінде оқуды жалғастыруға мүмкіндік береді.

Оқытуды цифрландыру жаңғыртудың ажырамас бөлігі болып табылады. Онлайн-платформаларды, виртуалды зертханаларды және интерактивті курстарды пайдалану студенттердің қамтуын кеңейтіп, халықаралық стандарттарды интеграциялауға мүмкіндік береді. Бес жылдан кейін білім беру бағдарламаларының кем дегенде 60%-ы ішінара немесе толығымен цифрландырылады, бұл студенттердің ұтқырлығы мен еңбек нарығындағы бәсекеге қабілеттілігін арттырады деп болжануда.

Осы шараларды кешенді іске асыру кәсіптік білім беру жүйесінің тұрақты дамуын және оның жаһандық білім беру және экономикалық процестерге толыққанды интеграциялануын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.

Бұл шараларды кешенді түрде жүзеге асыру кәсіптік білім беру жүйесінің тұрақты дамуын, оның жаһандық білім беру және экономикалық процестерге толық интеграциялануын қамтамасыз етеді.

Жалпы алғанда, Халықаралық еңбек ұйымы мен ЮНЕСКО болжамдары бүгінгі мектеп оқушыларының 60%-ға дейіні қазіргі уақытта даму кезеңінде немесе әлі жоқ мамандықтарда жұмыс істейтінін көрсетеді. Мұндай жағдайда білім бейімделуді, әлеуметтік дағдыларды және тұлғаның құндылық негізін қалыптастыру кеңістігіне айналады.

– Жұлдыз Досбергенқызы, сұхбат беруге келісіп, егжей-тегжейлі жауап бергеніңіз үшін рақмет. Сізге және сіздің командаңызға мақсаттарыңызды сәтті жүзеге асыруға тілектеспіз.

Сұхбат дайындаған

Вероника КОРЕШКОВА

---

АННОТАЦИЯ

Формирование человеческого капитала и конкурентоспособности страны неразрывно связаны с развитием системы образования, которая является стратегическим приоритетом государственной политики Казахстана. В стране проводятся масштабные реформы, призванные обеспечить равный доступ к качественному образованию для всех детей и укрепить статус педагога. В интервью нашему журналу министр просвещения РК Жулдыз Сулейменова обозначила ключевые направления модернизации среднего и профессионального образования, воспитательной работы и осветила актуальные и значимые для всего общества вопросы, касающиеся перспектив образовательной сферы.