Тактильді интеллект: құмыра дөңгелегі педагогикалық құрал ретінде қалай оралуда
Бүгінгі таңда смартфон экраны бала үшін әлемге ашылған негізгі терезеге айналған кезде, біз нақты, «қарсылық танытатын» материалдың тапшылығын байқаймыз. Цифрлық ортада бәрі лезде орындалады, бірақ мектеп жасына дейінгі баланың когнитивті дамуы әлі де саусақ ұштарына тікелей байланысты. Осы тұрғыдан алғанда, саз – бірегей тренажер. Ол асығыстық пен жылдамдықты көтермейді, сонымен бірге физикалық күшті талап етеді және баланы қателіктерді қабылдауға үйретеді: егер пішін бұзылса, оны батырманы басу арқылы «болдырмауға» болмайды, оны қайтадан жинау керек. Дәл осы құмыра өнерінің ерекшеліктері біздің 2023–2026 жылдарға арналған тәжірибелік алаңымыздың негізіне айналды. Біз бұл кәсіпті қызығушылық бойынша үйірме ретінде емес, мәдени кодпен тікелей байланыс арқылы көркемдік қабілеттер мен ұлттық сана-сезімді дамыту жүйесі ретінде қарастырамыз.
«Мектеп жасына дейінгі кезеңде мүсіндеу іс-әрекетінде құмыра өнерін пайдалану ерекшеліктері» жобасы баланы жай ғана ыдыс жасауға үйретіп қана қоймай, оның шығармашылық ойы мен физикалық іске асырылуы арасында тұрақты нейрондық байланыстарды қалыптастыруды мақсат етеді.
Тәжірибе міндеттеріне құмыра дөңгелегінде жұмыс істеуді үйрету, модельдеу әдістерін меңгеру және балалардың психоэмоционалдық жүктемесі жоғары жағдайда өте маңызды сазбалшық терапиясын қолдану кіреді. Бұл әдіс балаға қол арқылы ішкі кернеуді шығаруға, стрессті нақты арт-объектіге айналдыруға мүмкіндік береді.
Біздің болжамымыз бойынша, егер құмыра өнерін пайдалану жолдары үлгілік оқу бағдарламасының мазмұнына сәйкес жүйеленсе, бұл көне кәсіпке деген қызығушылықтың артуын қамтамасыз етеді және ойлау мен қиялды дамытуға қуатты серпін береді. Біз практикалық тәжірибе балаларды дамытып қана қоймай, педагогтардың кәсіби біліктілігін арттырады деп күтеміз.
Осы мақсаттарды жүзеге асыру үшін қажетті жағдайлар жасалды: құмыра өнері кабинеті жабдықтармен толықтырылды, үйірме жұмыстары ұйымдастырылды, ал балалардың үздік жұмыстары байқаулар мен көрмелерге жүйелі түрде қойылып тұрады.
Жобаның алғашқы табыстары ретінде мектеп жасына дейінгі балаларға арналған «Bala Skills» қалалық чемпионатындағы жеңістерді атап өтуге болады: 2024 жылы «Шебер құмырашы» номинациясы бойынша Аймира Бағланқызы І дәрежелі диплом иегері атанса, 2025 жылы осы номинация бойынша Медина Қоңқабаева ІІ дәрежелі дипломды иеленді.
2022–2023 жылдардағы дайындық кезеңі педагогтардың тақырыпқа терең бойлауын қамтыды: Ұлттық музейдегі жәдігерлерді зерттеуден бастап, құмыра дөңгелектері бар толыққанды шеберхана құруға дейін. Шығармашылық топ «Майолика» студиясының сарапшыларымен тығыз байланыста жұмыс істеді, бұл құмырашылардың кәсіби әдістерін 4–6 жастағы балалардың жас ерекшеліктеріне бейімдеуге мүмкіндік берді.
2023 жылдың қыркүйегінде басталған практикалық кезең маңызды психологиялық құбылысты – «таза материалдан қорқуды» анықтады. Көптеген тәрбиеленушілер басында қолдарын былғап алудан қорықты немесе сазды дөңгелектің ортасына қоюды меңгере алмады. Біз мұны еркін манипуляциялау әдістемесі арқылы жеңдік, балаларға алдымен сазбен жай ғана «дос болуға», оны илеуге және пластикасын зерттеуге мүмкіндік бердік. Осыдан кейін ғана пішіндерді – қарапайым жидектерден бастап күрделі ұлттық ыдыстарға дейін меңгеру басталды.
«Біздің дастархан» және «Ою-өрнектер әлемі» көрмелері арқылы ата-аналармен өзара әрекеттесу тәжірибе нәтижелерін кабинет шеңберінен шығарып, оларды әрбір отбасының мақтанышына айналдыруға мүмкіндік берді.
Біз оқытуды жеңіл әрі тиімді ететін әдістер жүйесін қолданамыз: бала нақты тапсырмасыз өз қиялымен жұмыс істейтін еркін мүсіндеу әдісінен бастап, үлгі бойынша жұмыс істеу және кезең-кезеңмен оқытуға (қарапайым шарлар мен цилиндрлерден күрделі композицияларға дейін) дейін. Ертегі кейіпкерлерін немесе сүйікті жануарларын мүсіндеу сияқты ойын элементтері әр сабақта қызығушылықты сақтауға мүмкіндік береді.
2024–2025 жылдар кезеңінде негізгі назар тәжірибені жинақтауға және әдістемелік «түйіндерді» шешуге аударылды. Біз керамикадан жаңажылдық ойыншықтар немесе Наурызға арналған сыйлықтар жасау арқылы балалардың этномәдени бірегейлігі қалай қалыптасатынын көрдік.
2026 жылдағы қорытынды кезеңнің жоспарында қалалық және республикалық деңгейлерге шығу көзделген. Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балалармен жұмыс істеуге, яғни инклюзивті бағытқа баса назар аударылады. Олар үшін саз тек шығармашылық қана емес, сонымен қатар оңалту мен әлеуметтенудің қуатты құралына айналады.
Үш жылдық жолдың нәтижесі осы тәжірибені жүйелейтін авторлық әдістемелік құрал болады. Біз мектеп жасына дейінгі кезеңде сазбен жұмыс істеу балалардың мәдени және зияткерлік дамуына оң әсер ететініне сенімдіміз.
Құмыра өнері терең тарихы бар кәсіп ретінде педагогқа бірегей мүмкіндіктер ашады. Жұмыс барысында бала табиғи материалдың физикалық қасиеттерін тікелей сезінеді, бұл оның сенсорлық дамуына тікелей оң әсерін тигізеді. Шығармашылық бастау мен кеңістіктік ойлау дамиды.
Сонымен қатар, керамикамен жұмыс істеудің ерекшелігі мінез-құлықты тәрбиелеудің қуатты құралы болып табылады: ол балада төзімділік пен ұстамдылықты қалыптастырады, сонымен бірге дайын пішіндерді безендіру кезеңінде нәзік эстетикалық талғамның дамуына негіз қалайды.
Бұйымдарды безендіру кезінде қазақ ою-өрнектерін қолдану бұл процесті саналы етеді: бала жай ғана өрнек салмайды, ол өз халқының тарихына үңіледі, дәстүрлерге деген көзқарасын өз қолымен қалыптастырады.
Біз балабақшадағы құмыра өнерін – бүгінгі таңда балаға бұрынғыдан да қажет болып отырған тірі шығармашылық арқылы бастауға оралу деп санаймыз.
Ажар АХМЕТЖАНОВА,
Астана қаласы № 38 «Шаттық»
балабақшасының меңгерушісі
АННОТАЦИЯ
Статья обобщает опыт экспериментальной площадки по внедрению гончарного искусства в работу детского сада. Автор рассматривает методики обучения на гончарном круге, описывает приемы глинотерапии и способы формирования этнокультурной идентичности. Предложенная система занятий совершенствует тактильный интеллект и мелкую моторику, прививая дошкольникам навыки терпения и стимулируя развитие творческого воображения.
Comments