IT болашақ көшбасшылары. Kozybayev University-дегі студенттік жобалар

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев белгілеген жаппай цифрландыру мен жасанды интеллектіні жеделдетіп дамыту бағыты қазақстандық жоғары оқу орындарынан түбегейлі қайта құрылуды талап етеді. Бәсекеге қабілетті болып қалу үшін жоғары білім беру технологияларды оқу процесіне белсенді енгізе отырып және студенттік стартаптарды қолдай отырып, назарды жаңа форматтағы ЖИ-зерттеушілерін, инженерлері мен IT-көшбасшыларын даярлауға аударуы тиіс. Kozybayev University Солтүстік Қазақстанның университеттік ғылым орталығы бола отырып, осы трансформацияның алдыңғы шебінде болуға ұмтылады. Мұнда өңір үшін өміршең IT-жобалар студенттік жылдардан бастап әзірленеді, ол үшін жоғары оқу орны барлық жағдайды жасап отыр.

Уақыт талабы мен Президенттің бастамасына жауап ретінде 2025 жылы Kozybayev University-де Жасанды интеллект және цифрлық трансформация орталығы құрылды. Орталықтың қызметі екі векторға: адам капиталын дамытуға және өңірдің нақты қажеттіліктері үшін қолданбалы IT-шешімдерді әзірлеуге бағытталған.

Орталық жұмысы аясында СҚО әкімдігінің қолдауымен жоғары оқу орнында Мемлекет басшысы салтанатты түрде ашқан бірегей жасанды интеллект мектептерінің өңірлік кампусы – Tomorrow School іске қосылды. Kozybayev University елдегі осы мектептер ашылған 15 пилоттық жоғары оқу орнының қатарына енді.

Tomorrow School-дың ерекшелігі – оқытуды peer-to-peer (тең дәрежелі оқыту) моделі бойынша ұйымдастыру. Мұнда оқыту лекцияларсыз және оқытушыларсыз құрылады – студенттер топтық жұмыс және тәжірибе алмасу арқылы дамиды. Бұл ретте сапалы білім алуға және дағдыларды нақты кейстер арқылы шыңдауға болады. Мектеп ақпараттық жүйелерді, жасанды интеллектіні, бағдарламалауды нөлден бастап лекцияларсыз және оқытушыларсыз практикалық зерттеуге бағытталған. Кампус тәулік бойы жұмыс істейді, студенттер өз кестесін өздері қалыптастырады, ал оқу барлығы үшін тегін. СҚО әкімдігінің қолдауының арқасында жоғары оқу орны базалық бағдарламалаудан бастап терең нейрондық оқытуға дейінгі толық инженерлік циклді қамтитын лицензиялық бағдарламалық қамтамасыз етуге қол жеткізді.

Tomorrow School оқытудың классикалық стереотиптерінен тыс шығады және IT-мамандарды даярлау бойынша серпінді жоба болып табылады. ЖИ және ақпараттық технологиялар саласындағы білім студенттерге бейімделуге және еңбек нарығында сұранысқа ие болуға көмектеседі. Күн сайын Tomorrow School-да жаңа білім алғысы келетін ондаған жастар шұғылданады.

– Жасанды интеллект және цифрлық трансформация орталығы өткен жылдың қараша айында ашылды. Қысқа мерзім ішінде біз жақсы аралық нәтижелер көрсеттік, өңірдің экожүйесін автоматтандыру және оңтайландыру бойынша жұмысты жалғастырудамыз. Біздің миссиямыз – өңірді цифрлық дамудың көшбасшыларының біріне айналдыру үшін адам капиталын дамыту және Солтүстік Қазақстан облысының міндеттеріне сай қолданбалы IT-шешімдер жасау, – дейді Kozybayev University Жасанды интеллект және цифрлық трансформация орталығының жетекшісі Гүлнар Ким.

Бүгінде Орталықта IT-бағыты бойынша, соның ішінде Аризона университетімен қос диплом бағдарламаларында білім алатын 11 студент жұмыс істейді. АҚШ-тың жетекші жоғары оқу орындарының бірімен стратегиялық серіктестік Солтүстік Қазақстан университеті үшін зор перспективалар ашты. Осы жылдың өзінде төртінші курс студенттері Аризона университетінің Тусон қаласындағы негізгі кампусында білім алып келді. Бұл 29 адам, олардың басым бөлігі – «Басқарудағы ақпараттық жүйелер» бағдарламасының студенттері.

Жастардың жаңа технологияларға деген қызығушылығы, табандылығы мен дағдыларын үнемі жетілдіруі оларды өз жобаларын жасауға алып келді. Қазірдің өзінде білім беру, көлік, әлеуметтік саланы дамыту үшін ЖИ-агенттер құрылуда, «АстраЗенека» ірі фармацевтикалық компаниясымен бірлескен жобалар дайындалуда. Бұл кейстердің ешқайсысы оқу мақсатындағы емес, олар нақты техникалық тапсырмалар бойынша жасалады және бірден өңірдің цифрлық экожүйесіне интеграцияланады.

Алғашқы дайын IT-өнімдердің бірі Петропавл қалалық әкімдігінің Тұрғын үй инспекциясы үшін әзірленген көпфункционалды District веб-платформасы болды. Авторлардың алдында тұрғындар, басқарушы компаниялар мен тұрғын үй кешендерінің әкімшілігі арасындағы өзара іс-қимылды ашық ету, операциялық шығындарды азайту және ТҮКШ саласындағы қызмет көрсету сапасын арттыру міндеті тұрды. Платформа iOS және Android базасында жұмыс істейді.

– Тағы екі студентпен бірге біз осы қосымшаның ішінде ЖИ-ассистент пен дауыс беру модулін әзірлеуді жүргіздік. Базалық дағдыларды оқу кезінде алдық, сонымен қатар жоғары оқу орнында қосымша курстардан өттік. Жалпы, менде мектептің оныншы сыныбында-ақ фронтенд-әзірлемелерді үйренуге деген қызығушылық пайда болған еді. Маған бұның қалай жұмыс істейтіні қызық болды. Әпкем ақпарат табуға көмектесті. Меніңше, бұл болашақ мамандығымды таңдауыма әсер етті. Қазір мен Аризона университетімен бірлескен «Ақпараттық жүйелер» бағыты бойынша қос дипломды бағдарламада оқып жатырмын. Студент бола тұра, бізде осы Орталықта жұмыс істеуге, табыс табуға, скиллдерімізді жетілдіруге, әзірлемелерде, аналитикада және тапсырыс берушілермен өзара іс-қимылда практикалық тәжірибе жинауға мүмкіндігіміз бар екені керемет, – деп бөлісті өнімді әзірлеушілердің бірі Никита Балашов.

Онымен қатар Никита Экономикалық тергеп-тексеру департаментінің тапсырысы бойынша цифрлық ресурсты құруға тартылған. Бұл департамент мамандарына топырақ пен климатты ескере отырып, жергілікті жер карталарының деректерін талдау негізінде фермерлерге егістіктерді өңдеу бойынша субсидиялар беруге өтінімдерді тексеруге көмектесуге арналған сайт.

Өңірлік қауіпсіздік пен логистика тақырыбы Орталықтың тағы бір маңызды жобасының – Петропавл қаласының Полиция департаментімен бірлесіп әзірленіп жатқан «Сенім жол» жобасына арналған мобильді платформаның негізіне айналды. Бұл қалааралық жолаушылар тасымалын автоматтандыруға арналған орталықтандырылған кроссплатформалық ақпараттық жүйе. Ол жолаушылар, жүргізушілер, таксопарк әкімшілері мен құқық қорғау органдары арасындағы өзара іс-қимылды ретке келтіруі тиіс.

Тағы бір сұраныс Солтүстік Қазақстан облысының прокуратурасынан түсті. Жолдардағы қауіпті учаскелерді анықтау және ЖКО деректерін талдау негізінде жауапты ведомстволарға ұсынымдар беру үшін студенттер Оксана Леонтьева мен Максим Поляков жасанды интеллект технологияларын қолдана отырып, Солтүстік Қазақстан облысының апаттылық деңгейінің интерактивті картасы бар сайтты дайындауда. Жастар шешім қабылдауды қолдау жүйесін әзірледі. Платформаның ерекшелігі – егжей-тегжейлі статистика: мысалы, ЖКО санының тәулік уақытына, жол төсемінің сапасына, жарықтандырылуына және ауа райы жағдайларына және т.б. тәуелділігі. Сондай-ақ мұнда жолдың белгілі бір учаскелеріндегі ЖКО шоғырлануының жылулық картасы орналастырылған. Нүктелер кластерін басу арқылы учаске туралы ақпаратқа және жағдайды жақсарту бойынша ұсынымдарға қол жеткізуге болады.

– Біздің картамыз жолдардағы қауіпті жерлерді алдын ала анықтауға көмектеседі, осылайша жол-көлік оқиғаларының алдын алады. Қазір біз деректерді жинау кезеңіндеміз. Бізге жолдардың паспорттары, қозғалыс қарқындылығы бойынша деректер қажет, бұл немесе басқа учаскедегі әрбір белгіні білу маңызды. Негізгі қиындық – өзекті ақпаратты алуда. Талдау үшін біз Халықаралық апаттылық индексін пайдаланамыз. Содан кейін қызметтерге ұсынымдар беретін жасанды интеллектісі бар модульді пысықтаймыз: жолдың бір бөлігін кеңейту, шуыл жолақтарын орнату, жол белгісін қою немесе алып тастау және т.б., – деп бөлісті Максим Поляков.

«Сотталғандарға арналған ЖИ-құқықтық кеңесші бағдарламалық кешенін әзірлеу» әлеуметтік маңызы бар жобасы Kozybayev University ынтымақтастық туралы шарт жасасқан «Soilephone» ЖШС-мен бірлесіп жүзеге асырылуда. Ол сотталғандардың қылмыстық-атқару жүйесі мекемелерінде өзекті құқықтық ақпаратқа тең, қауіпсіз және бақыланатын қол жеткізуін қамтамасыз етуге арналған.

«Soilephone» ЖШС мамандары сотталғандардың әлеуметтік оқшаулану мәселесін шешу, шиеленісті азайту және тұтқындардың құқықтарын қамтамасыз ету мақсатында қылмыстық-атқару жүйесінің 13 мекемесінде қорғалған коммуникациялық платформаны – бейнетақсофондарды жобалап, енгізді. Kozybayev University-мен бірлескен әзірлеменің арқасында сотталғандарда бейнетақсофондар арқылы құқықтық ақпаратқа қол жеткізудің, заңнама нормаларының бейімделген нысанда түсіндірілуін алудың қосымша мүмкіндігі пайда болады.

Әзірлеме құқықтық сауатсыздықты төмендетуге және құқықтар мен міндеттерді түсінбеуге байланысты жанжалды жағдайларды барынша азайтуға көмектеседі. ЖИ-кеңесші заңнама бойынша анықтамалық ақпарат береді, өтініштердің үлгілерін ұсынады (заңды өкілдіксіз), процедураларды түсіндіреді: шағымдар мен өтінішхаттар беру, шартты түрде мерзімінен бұрын босату, басқа ұстау жағдайларына ауыстыру, кездесулер мен сәлемдемелер алу.

Студент-әзірлеуші Елнұр Аяған атап өткендей:

– Сотталғандардың қылмыстық және қылмыстық-атқару кодекстерінің өзекті ақпаратына жедел қол жеткізуінде мәселе болды, өйткені ол белгілі бір мерзімділікпен жаңартылып тұрады. Біз бейнетелефония аппараттарына жасанды интеллектісі бар модульді енгізуді ұсындық. Ол чат принципі бойынша әрқайсысының өз рөлі бар бірнеше агент сияқты жұмыс істейді. Қазір біз оның дауыстық болуы үстінде жұмыс істеп жатырмыз. Әзірге функционалды әзірледік. 1 маусымда бірнеше мекемеде біздің агенттеріміз бар аппараттарды іске қосуды жоспарлап отырмыз, содан кейін бір ай ішінде прототип пысықталады.

Ведомстволық процестерді оңтайландыруға Аризона университетімен қос диплом бағдарламасының студенті Тимур Мұқашевтің Scroll жобасы арналған. Scroll – бұл Солтүстік Қазақстан облысының Полиция департаментіне арналған мамандандырылған веб-чат-бот. Оның негізгі мақсаты – азаматтарға тек ресми өзекті құжаттамаға негізделген автоматтандырылған жауаптар беру. Шешімнің басты ерекшелігі – білім көзінің қатаң оқшаулануы: бот тек әкімшілер жабық басқару панелі арқылы жүктеген деректермен ғана жұмыс істейді. Жобаның ведомстволық стилистиканы сақтай отырып жасалған екі тілді интерфейсі (қазақ және орыс) бар.

– Біздің өніміміз азаматтарға құқықтық сегментте көмектесетін болады. Адам олармен тікелей сөйлесе алуы үшін: машиналарды тіркеу, нөмірлер беру және т.б. бойынша ақпарат алу үшін бұл ботты мекемелерде орнатылған мамандандырылған экрандық баннерлерге қосу қажет болады. Бұл Полиция департаментіндегі процестерді оңтайландыру үшін жасалады. Біздің ботымыз нақты пайда әкеліп, адамдарға көмектессе екен деймін, – дейді Тимур Мұқашев.

Жобалар тек мемлекеттік мекемелердің ғана емес, өңірлік бизнестің де сұраныстары бойынша іске асырылуда. Мысалы, тамақ өнімдері мен шаруашылық тауарларын өндірумен айналысатын KDL Raduga компаниясымен бірлесіп, өнім ақауларын автоматты түрде анықтауға арналған бағдарлама әзірленуде. Талдау машиналық оқытуды пайдалана отырып, өндірістік деректер негізінде жүргізіледі. Қазір студенттер өндірістік практикада классификаторды оқыту үшін датасет қалыптастыруда. MVP (минималды өміршең өнім) студенттердің дипломдық жұмыстарын қорғау кезінде ұсынылатын болады.

Жасанды интеллект пен цифрлық технологияларды дамыту Kozybayev University-дің орталық басымдықтарының біріне айналды. Жоғары оқу орны жасанды интеллектіні дамыту жөніндегі ұлттық жоба – AI-Sana бағдарламасын іске асыру бойынша елдің зәкірлі жоғары оқу орны болып таңдалды. Бүгінде ол үздік 10 жоғары оқу орнының қатарына кіреді және Huawei, Coursera, AstanaHub платформаларында базалық курстарды аяқтаған студенттер саны бойынша Қазақстанда бірінші орында – 11 000-нан астам студент сертификат алды.

Қазіргі уақытта IT-бағытындағы бағдарламаларда 487 студент, тағы 184 студент Аризона университетімен қос диплом бойынша білім алуда. Сонымен қатар, университет өңірлік ЖИ-экожүйесін құруда, онда жоғары оқу орны ғылымның, білімнің және атқарушы органдармен, сондай-ақ бизнеспен бірлескен жұмыстың орталығына айналады. Осы синергияда ертең ауқымдана алатын және өңірдің тұрақты дамуына, адам капиталының өсуіне және Қазақстанның жаңа технологиялық болашағының қалыптасуына алып келетін шешімдер туындайды.

АННОТАЦИЯ

Цифровизация и искусственный интеллект сегодня становятся стратегическим направлением развития системы высшего образования Казахстана. Университеты нового поколения должны готовить специалистов, способных работать в условиях цифровой экономики, создавать инновации и уверенно отвечать на вызовы времени. Kozybayev University консолидирует потенциал университетской науки Северного Казахстана для ускоренной цифровизации региона. Благодаря созданным в вузе условиям студенты уже на этапе обучения вовлечены в создание востребованных IT-проектов под конкретные запросы производства и госсектора.

Қазіргі таңда цифрландыру мен жасанды интеллект Қазақстанның жоғары білім беру жүйесін дамытудың стратегиялық бағытына айналып отыр. Жаңа үлгідегі университеттер цифрлық экономика жағдайында жұмыс істеуге, инновациялар жасауға және заман талабына сенімді жауап беруге қабілетті мамандарды даярлауы тиіс. Kozybayev University өңірді жедел цифрландыру үшін Солтүстік Қазақстанның университеттік ғылым әлеуетін жұмылдыруда. Жоғары оқу орнында жасалған жағдайлардың арқасында студенттер білім алу кезеңінде-ақ өндіріс пен мемлекеттік сектордың нақты сұраныстары бойынша сұранысқа ие IT-жобаларды әзірлеуге тартылған.