Соңғы жылдары буллинг мәселесі білім беру жүйесінде, оның ішінде мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқыту деңгейінде ерекше өзектілікке ие болып отыр. Мектепке дейінгі ұжымдардағы қорлау көріністері мектептегіге қарағанда жиі айқын және жүйелі бола бермейді, бірақ олардың баланың эмоционалдық әл-ауқаты мен әлеуметтік дамуына әсері айтарлықтай. Агрессияның, қабылдамаудың немесе әлеуметтік оқшауланудың ерте тәжірибесі тұлғааралық қарым-қатынастың тұрақты жағымсыз үлгілерін бекітуі мүмкін. Сондықтан буллинг феноменін мектепке дейінгі жасқа қатысты теориялық тұрғыдан ұғыну қажет.

«Буллинг» ұғымы ағылшын тілінен алынған және әлеуметтік топтың бір немесе бірнеше мүшесіне зиян келтіруге бағытталған агрессивті, қасақана және қайталанатын мінез-құлықты білдіреді. Педагогикалық және психологиялық әдебиеттерде буллинг тұлғааралық агрессияның бір түрі ретінде қарастырылады, оған жүйелілік, қатысушылар күштерінің теңсіздігі және құрбанды қорлауға, үркітуге немесе оған үстемдік етуге тұрақты бағыттылық тән. ДДҰ анықтамасы бойынша буллинг – бұл бір баланың немесе балалар тобының екінші балаға қатысты қалаусыз агрессивті мінез-құлқы.

Мәселені теориялық ұғыну балалар жанжалдары мен агрессивті мінез-құлықты зерттеген отандық және шетелдік зерттеушілердің еңбектеріне негізделеді. Л.С. Выготский, Д.Б. Эльконин, А.В. Запорожец еңбектерінде мектепке дейінгі жастың әлеуметтік дағдылар мен эмоционалдық реттеуді қалыптастырудың сенситивті кезеңі ретіндегі маңызы атап өтіледі. Қазақстандық ғалымдардың зерттеулері мектепке дейінгі ұйымдардағы профилактикалық жұмыстың маңыздылығын растайды:

• З.Т. Сулейменова, М.П. Ассыкбекова және П.Б. Сеитказы жанжалдылықты төмендететін және қауіпсіз психологиялық климатты қалыптастыратын әлеуметтік-психологиялық тренингтердің жоғары тиімділігін анықтады;

• Алимбекова А. әріптестерімен бірге эмоционалдық тұрақсыздық, коммуникативтік құзыреттіліктің төмендігі және жоғары мазасыздық балалардың құрбан да, агрессор да рөлінде тартылу қаупін арттыратынын атап өтеді;

• Ырымбаева Н.А., Албытова Н.П., Сламбекова Т.С. және басқалар мектептегі буллингтің түрлерін зерттеп, қауіпсіз білім беру ортасын құру үшін педагогтермен және ата-аналармен жұмыс стратегияларын ұсынады.

Буллингтің нысандары және мектепке дейінгі жастың ерекшелігі

Агрессивті әрекеттер физикалық, психологиялық немесе әлеуметтік болуы мүмкін және білім беру ортасында да, цифрлық ортада да орын алуы мүмкін.

Негізгі белгілері:

• агрессивті әрекеттердің қайталануы;

• қатысушылардың күштері мен ресурстарының асимметриясы;

• агрессор мінез-құлқының мақсатты сипаты.

Бұл белгілер буллингті балалық шаққа тән жекелеген жанжалдардан ажыратуға мүмкіндік береді.

Буллинг нысандары: физикалық, вербалдық, әлеуметтік, мүліктік және кибербуллинг. Мектепке дейінгі ұйымдарда кибербуллинг іс жүзінде кездеспейді, ал агрессияның қалған нысандары жеткілікті кең көрініс табуы мүмкін.

Механизм. Буллингтің негізінде, әдетте, бастаушы баланың әлеуметтік тұрғыдан қабылданбайтын нысандарда жүзеге асырылатын және неғұрлым осал құрдасына бағытталған агрессивті мінез-құлқы жатыр. «Құрбанды» таңдау тек физикалық әлсіздікпен ғана емес, сонымен қатар мінез-құлық ерекшеліктерімен, эмоционалдық реактивтілікпен немесе әлеуметтік бейімделу қиындықтарымен де анықталады. Балалық жастағы агрессия даму кезеңіне байланысты әртүрлі табиғатқа және көрініс нысандарына ие, сондықтан мектепке дейінгі ұйымдардағы буллингтің өзіндік ерекшелігі бар.

Нысандардың мектепке дейінгі жаста қалай көрінетіні:

Физикалық нысан – балаға тікелей әсер ету, көбінесе ерте мектепке дейінгі жаста байқалады.

Вербалдық нысан – ренішті сөздер, лақап аттар мен келемеж; неғұрлым дамыған сөйлеу және әлеуметтік дағдыларды талап етеді.

Әлеуметтік оқшаулану – баланы бірлескен қызметтен және қарым-қатынастан шеттету; оның эмоционалдық жағдайы мен топқа тиесілік сезімін қатты нашарлатады..

«Профилактика: педагогтер мен отбасының рөлі»

Буллинг – мектепке дейінгі балалық шақта пайда болатын күрделі әлеуметтік-психологиялық феномен. Мектептегіге қарағанда жүйелілігі азырақ болса да, агрессивті және шеттетуші өзара әрекеттестік нысандары баланың эмоционалдық әл-ауқаты мен әлеуметтік дамуына теріс әсер етеді. Мектепке дейінгі жаста тұлғааралық өзара әрекеттестік үлгісі қалыптасады, сондықтан буллингке қарсы орта құру маңызды.

Балалардың әлеуметтік-эмоционалдық құзыреттіліктерін, педагогтердің кәсіби әлеуетін және отбасының қатысуын дамытатын кешенді профилактикалық бағдарламалар эмоционалдық қауіпсіз білім беру кеңістігі мен баланың әлеуметтенудің ерте кезеңдеріндегі тұрақты тұлғалық дамуы үшін жағдай жасайды.

Профилактиканың тиімділігі көбіне педагогтердің кәсіби құзыреттілігімен анықталады. Бұл олардың:

• жанжалды мінез-құлық қауіптерін уақтылы анықтауы;

• педагогикалық ықпалдың зорлықсыз әдістерін қолдануы;

• отбасымен серіктестік өзара әрекеттестік құруы тиіс екенін білдіреді.

  
  

Балабақшадағы буллингке қарсы негізгі шараларды бірнеше негізгі бағытқа бөлуге болады:

Эмпатия мен эмоционалдық интеллектіні дамыту: балаларды өз сезімдері мен құрдастарының эмоцияларын тануға, жанашырлық танытуға және өз іс-әрекеттерінің салдарын түсінуге үйрету.

Конструктивті қарым-қатынас дағдыларын оқыту: келісуге, бөлісуге, дауларды агрессиямен емес, сөзбен шешуге үйрететін ойындар мен сабақтар.

Инклюзивті атмосфера құру: әр баланың жеке ерекшеліктеріне (сөйлеу қарқыны, сыртқы келбеті, темпераменті) құрмет тәрбиелеу, жасанды белгілер мен келемеждің алдын алу.

Ата-аналарды профилактикалық жұмысқа тарту тәрбиелік ықпалды үйлесімді етеді және баланың отбасында меңгерген агрессивті мінез-құлық үлгілерін қайталау ықтималдығын төмендетеді. Мектепке дейінгі мекемеде ата-аналармен өзара әрекеттестік ағартушылық сипатта болады: балалар агрессиясының табиғаты, буллинг қауіптері және эмоционалдық әл-ауқаттың маңыздылығы туралы консультациялар мен ата-аналар жиналыстарын өткізу. Үйде де, балабақшада да біртұтас құндылықтар (төбелесудің жол берілмейтіндігі, жеке шекараларды құрметтеу) насихатталуы маңызды. Егер бала үйде агрессия танытса, ата-аналар бұл мәселемен балабақшаның психологиялық қызметімен бірлесіп жұмыс істеуі қажет.

Балаларды буллингтен қорғау

«Бала құқықтары туралы» ҚР Заңы әрбір балаға қауіпсіздікке, зорлық-зомбылық пен кемсітушіліктен қорғалуға және қауіпсіз әлеуметтік ортада дамуға құқығын кепілдендіреді. 2022 жылғы өзгерістер буллинг ұғымын үркіту мен мәжбүрлеуді қоса алғанда, жүйелі қорлау әрекеттері ретінде бекітті.

ҚР Оқу-ағарту министрінің бұйрығымен бекітілген баланы қорлаудың (буллингтің) профилактикасы қағидалары педагогтердің, ата-аналардың және мамандардың қатысуымен буллинг жағдайларын анықтау, оған ден қою және профилактикалау рәсімдерін айқындайды.

Мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарттары процесті әлеуметтік-эмоционалдық құзыреттіліктерді, өзін-өзі реттеу дағдыларын және конструктивті өзара әрекеттестікті дамытуға бағыттайды.

«Мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытуды дамыту моделі» және «2023–2025 жылдарға арналған балаларды зорлық-зомбылықтан және буллингтен қорғау жөніндегі кешенді жоспар» қауіпсіз білім беру ортасын қалыптастыруға жүйелі көзқарасты бекітеді.

Кәмелетке толмағандарды буллинг және кибербуллинг үшін әкімшілік жауапкершілік көзделгенін есте ұстау қажет.

Гульмира АБЕНОВА,

«Самал» №46 санаторлық бөбекжай-бақшасы

 Астана қ.

АННОТАЦИЯ

В статье раскрываются теоретические основы понятия буллинга в контексте дошкольных организаций. Основные научные подходы к определению буллинга, его главные признаки и формы проявления рассматриваются с учётом возрастных особенностей детей дошкольного возраста.