Болашақ келіп жетті. Астананың жаңа мектебіндегі ең заманауи жобалар

Сәуле Ескендір – «Келешек мектептері» жобасы аясында ашылған Астанадағы № 113 мектептің жас директоры. Биылғы жыл мектеп үшін де, оның директоры үшін де бірінші жыл, демек ең қызықты жыл. Балалардың жайлылығы мен бақытты дамуы үшін барлығы қарастырылған, әрі қарай не болатыны оның есігінен кірген әрбір адамға байланысты болатын жаңа мектеп форматының тарихы жаңа, таза парақтан жазылады. Сәуле Қайырбекқызымен кездесу жарқын, қуанышты әсер қалдырды және директордың балаларға, мұғалімдерге және мектептің өзіне ерекше махаббатпен және жауапкершілікпен қарайтынын түсіндік.

– Сәуле Қайырбекқызы, жаңа мектепті қабылдап, жаңа ұжым жасақтадыңыз. Бүгінгі оқушылар мен олардың ыңғайын табу туралы не айтар едіңіз?

– Қазіргі оқушылар – «альфа» ұрпақ, цифрлық серпіліс дәуірінде дүниеге келген, өмірлерін гаджетсіз елестете алмайтын балалар. Бұл ұрпақты оқытудағы басты мәселе – оларды қызықтыру және назарын ұстап тұру. Олармен келісімге келіп, дос болуыңыз керек. Бұл буын өкілдері олармен байланыс орнатып, іс жүзінде тең дәрежеде жұмыс істеуге тура келетін серіктестер. Олардың әрқайсысының ыңғайын тауып, жеке оқыту қажет. Осы орайда біз халықаралық тәжірибеге сүйене отырып, келешекте озық тәжірибені оқу үрдісімізге бейімдеу жұмыстарын жүргізетін боламыз.

– Сіз «Білімдегі өзгерістердің 1000 көшбасшысы» бағдарламасының түлегісіз. Бұл бағдарлама сізге не берді?

– Иә, өткен жылы осы бағдарламаның екінші ағымында оқыдым. Бұл бағдарлама маған не берді? Бағдарлама менің мектепті басқару туралы түсінігімді түбегейлі өзгертіп, білім беру жүйесіндегі менеджменттің ерекшеліктерін, ұжымды құру және рөлдерді бөлу туралы нақты түсінік берді. Мен команданың құрамында әртүрлі деңгейдегі және функциялары бар адамдардың, яғни идея тастайтындардың, жасаушылардың, бақылаушылардың, сыни көзқараспен қарап, дұрыс сұрақ қоя алатын сарапшылардың, сонымен қатар идеяларды дайын «өнім» ретінде жүзеге асыратын жауапты орындаушылардың болуы керек екенін өз көзіммен көрдім.

Екінші мәселе – мен бастары неше түрлі идеяға толып жатқан және осы бір күрделі істе менің пікірлес достарыма айналған өте көп қызметтес әріптестерімді таптым. Олар бүкіл Қазақстан бойынша мектеп директорлары, өйткені біздің топтың тыңдаушылары Отанымыздың әртүрлі өңірлерінен келді.

Әрине, бұл жеке өсу, мен өз құзыреттеріме сыни тұрғыдан қарап, жұмыс істеуді қажет ететін өзімнің күшті және әлсіз тұстарымды анықтай алдым. Бұған маған әріптестерім мен басқа мектептерде мұғалім, сынып жетекшісі, әдістемелік бірлестік жетекшісі, пікірталас қозғалысын ұйымдастырушы және т.б. болып жұмыс істеген кездегі тәжірибем, көмектесті.

Бағдарламадан өткеннен кейін басқарудағы өз жолымды № 102 мектепте, яғни 2024 жылдың қыркүйегінде «Келешек мектептері» жобасы аясында ашылған жайлы мектепте директордың тәрбие ісі жөніндегі орынбасары лауазымынан бастадым. Мектеп ашылғаннан бері осы лауазымда қызмет атқарып жүргенде көптеген дағдыларды үйрендім және осы жинақтаған тәжірибем 2025 жылдың ақпан айында жаңа № 113 мектепке директор болып тағайындалғанымда маған өте көп көмектесті.

– Сіз «1000 көшбасшы» бағдарламасына қатысқан басқа директорлармен сөйлесіп тұратыныңызды айттыңыз. Мүмкін бұл нетворкинг сізге жеке білім алуда қандай да бір көмек көрсеткен шығар немесе сіздің ойыңызға қандай да бір идея келген шығар? Сіз мектепті басқару стратегиясының қандай жоспарларын әзірледіңіз?

– Әрине, басқарушылық мансапты енді бастағандықтан, көп нәрсені үйреніп жатырмын. Әріптес-директорлардың оң көзқарасы мен олардың көмектесуге дайын болуының арқасында мен кеңес сұраудан, қызықтыратын сұрақтарды нақтылаудан және жай ғана олардың үлгісінен шабыт алудан қысылмаймын. Мен жаңа қиындықтарды қуана қабылдаймын, себебі менің жұмысымда қиындықтар жиі кездеседі. Әрқашан сіз мұны қалай жасадыңыз, бұл мәселені қалай шештіңіз деп сұрай аламын. Мен өз ойыммен бөлісуден қорықпаймын.

Ал менде көптеген жоспарлар мен идеялар бар. Біріншіден, мен ағылшын тілі пәнінің мұғалімі болғандықтан, «Дарын» және «Өрлеу» орталықтары ұсынған олимпиадалар мен жобалармен шектелмей, мектепті халықаралық деңгейге шығарғым келеді. Мүмкін, бұл менің тәжірибем бар пікірталастарды немесе халықаралық жобаларды, балаларға арналған халықаралық олимпиадаларды қамтиды, бұл болашақта олардың барлық салалардағы әлеуетін жақсырақ жүзеге асыруға көмектеседі.

Идеялар мен жоспарлар өте көп. Біріншіден, мен ағылшын тілінің мұғалімі болғандықтан, «Дарын» және «Өрлеу» орталықтары ұсынған олимпиадалармен, жобалармен шектеліп қана қалмай, мектепті халықаралық деңгейге шығарғым келеді. Бәлкім бұл пікірталас болуы мүмкін, оны ұйымдастыруда біраз тәжірибем бар немесе болашақта балаларға барлық салаларда өз әлеуетін жақсырақ жүзеге асыруға көмектесетін халықаралық жобалар, балаларға арналған халықаралық олимпиадалар болуы ықтимал.

Сондай-ақ, мен өз мектебімнің ерекшелігі ретінде педагогикалық құрамға көбірек көңіл бөлгім келеді. Шынында да, басшылықтың қолдауын сезінген, қосқан үлесі, жасаған еңбегі, жеткен жетістіктері бағаланған ұстаздың еңсесі көтеріліп, өзінің әлеуетін барынша іске асыра бастайды. Мұндай қолайлы жағдайда мұғалім жұмысын жан-тәнімен беріліп істейді. Бұл жерде біз оқушыға бағытталған білім туралы айтып отырмыз және біздің міндетіміз мұғалімдер арқылы оқушыларымыздың қарым-қабілетін ашу.

Сондықтан, балалар және олардың жайлылығы туралы айтқан кезде, ұстаздар елеусіз қалмау үшін осы жайлылықты жасап отырған, әрбір баланың жүрегіне жол табатын адамдарды ұмытпауымыз керек. Жас мұғалімдердің шаршауын барынша азайтып, мүмкіндігінше көп мұғалімнің өз мамандығында қалуы үшін оларға тәжірибелі әріптестерінің және мектеп басшылығының қолдауы қажет. Қазірдің өзінде біз кадрлық тапшылықты сезініп жатырмыз, сондықтан біз кадрлардың тұрақтамауына жол бермеудің жолдарын қарастырудамыз. Кейбір жас мамандар мемлекеттік грантты өтегеннен кейін бірден мамандықтан кетеді. Біздің міндетіміз – осы екі-үш жылдың ішінде мұғалімді осы керемет мамандыққа тарту.

Сондықтан оның салдарымен күреспес үшін ұстаздарды әуел бастан қолдауымыз керек. Олардың мамандықта қалуы үшін, жаңа дүниелерді көбірек жасауы үшін тек жас мамандарға ғана емес, жалпы барлық ұстаздарға сөзбен емес, іс жүзінде қолдау көрсетуіміз қажет және бұл тек семинарлар мен дөңгелек үстелдерде айтылып қана қоймай, қалыпты жағдайға, әдетке, күнделікті ісімізге айналуы керек.

– Сіздің мектебіңізде жас мамандар көп пе, әлде тәжірибелі мұғалімдер басым ба?

– Өте қызық сұрақ. Әрине, біз құзыреттілігі жоғары сапалы педагогикалық құрамның болғанын қалаймыз. Оқу-ағарту министрі Ғани Бектайұлы Бейсембаев жайлы мектептердің педагогтерімен және директорларымен өткен кездесулердің бірінде айтқандай, «Келешек мектептері» үшін педагогтің ең төменгі санаты – сарапшы және бұған ұмтылып жатырмыз. Біз сапалы педагогикалық құрамды жинай алдық – мұғалімдеріміздің 40%-ы педагог-шеберлер, педагог-зерттеушілер, сарапшылар, яғни өтілі, санаты, жетістіктері, қандай да бір регалиясы бар педагогтер, сол сияқты бізде педагог-модераторлар да, Астана қаласы әкімінің гранты бойынша немесе мемлекеттік гранттар бойынша оқыған жас мамандар – түлектер де бар.

Өңірлер – Астана арақатынасында біз 50-де 50 деген көрсеткішке жеттік, яғни педагогтердің жартысы қаланың басқа мектептерінен, мемлекеттік және жекеменшік мектептерден, ал жартысы басқа өңірлерден келді.

Жас педагогтер мен еңбек өтілі бар педагогтердің арақатынасы туралы алғашқы сұрағыңызға оралсақ, біздегі мұғалімдердің орташа жасы 30-35 жас аралығында. Біздің ең жас ұстаздарымыз 22-23 жаста, ең үлкені – 57-58 жаста. Менің ойымша, бұл өте жақсы көрсеткіш.

– Тәжірибесі мол ұстаздар жаңа буын өкілдерімен, біз жоғарыда айтқан альфа буынмен қалай өзара әрекет етеді? Түсініспеушіліктер туындамай ма? Мүмкін, жас мамандарға балалармен ортақ тіл табысу оңайырақ шығар?

– Педагогика – бұл біз балалармен үнемі қарым-қатынас жасайтын, жаңа білім алу жолында ізденісте болатын және үздіксіз оқитын мамандық. Қазіргі мұғалімдер міндетті түрде үздіксіз білім беру курстарынан бұрынғыдай бес жыл сайын емес, үш жыл сайын өтуі керек. Бұл пәндік курстар, hard skills, soft skills және олар үнемі жаңартылып отырады. Soft skills бойынша курстар, мұғалім сабақты ескі әдіспен түсіндіріп, балалар бұл стильді қабылдай алмайтын жағдайды болдырмау үшін ұрпақтар арасындағы бұл алшақтықты жабуға бағытталған.

Сонымен қатар, бізде тәлімгерлік жүйесі бар. Ол барлық мектептерде бар деп ойлаймын және бұл әріптестер арасында тәжірибе алмасуға керемет көмектеседі. Біз жас мұғалімге немесе түлекке тәлімгерді тағайындаған кезде, кері тәлімгерлік қарым-қатынас жиі орын алады. Біріншіден, тәлімгер жасы үлкен, тәжірибелі адам ретінде жас мұғалімге сыныптық менеджментті – сыныпты қалай басқаруды, ішкі ережелерді, тіпті кейбір әдістемелерді жетілдіруді үйретеді. Жас мұғалім өзінің тәлімгеріне жасанды интеллекті, қандайда бір интерактивті ойындарды, қолданбаларды және т.б. пайдалануды үйретеді. Жалпы, әрине, жас мұғалімдерге өскелең ұрпақпен ортақ тіл табысу оңайырақ деп ойлаймын, өйткені кеше ғана олар студент болған еді, ал бүгін ұстаз.

– Ескі мектептермен салыстырғанда жаңа жайлы мектептерде балалардың ыңғайын табуда түбегейлі айырмашылықтар бар ма?

– Жайлы мектептердің форматы әлі де жаңа болғандықтан, жұмыстың кез келген елеулі нәтижелері туралы айту әлі ертерек, өйткені жаңа әдістерді сынап көру және оларды талдау үшін сізге кем дегенде 3-5 жыл қажырлы еңбек ету қажет. Нәтижелер жоқ жерден пайда болмайды.

Жайлы мектептердің («Келешек мектептері») қазірдің өзінде атап өтуге болатын ерекшеліктерінің бірі – жақсартылған материалдық-техникалық база. Бізде соңғы үлгідегі технологиямен, реагенттермен, тәжірибелерге арналған материалдармен және т.б. жабдықталған екі физика, химия, биология кабинеті бар. Мен мектепте оқып жүрген кезімде, ол қалалық мектеп болса да, зертхана жоқ еді, мысалы, мен ешқашан қарапайым колбаны ұстаған емеспін, тіпті оны көрмегенмін. Қандай да бір тәжірибе жасау туралы айтпай-ақ қояйын.  Мұнда STEM-кабинет, робототехника, Лего, роботтар, дрондар және т.б. бар. Тіпті бастауыш сыныптардың кабинеттерінде физика, топырақтану және оптикамен айналысуға мүмкіндік беретін әртүрлі кейстер бар. Хореография залы да бар және біз оны болашақта іске қосуды жоспарлап отырмыз. Яғни, мұнда даму үшін барлық жағдай жасалған.

Қазіргі балалар өздерін әртүрлі салада сынап көргенді ұнатады. Біздің буыннан айырмашылығы, олар анағұрлым еркін және өзін-өзі көрсетуден, қателік жіберуден қорықпайды. Қазіргі бала екі апта бойы бір жерге барып жүріп, содан кейін: «Бұл мен айналысатын іс емес, мен басқа нәрсені көргім келеді» деп айта салады. Яғни, олар өздерінің ойындағысын айтудан қорықпайды, эмоцияларын еркін білдіре алады. «Келешек мектептері» сияқты жобалар оларға шығармашылық жол ашады деп ойлаймын.

– Иә, бұл керемет. Қазіргі уақытта сіз басқарып отырған мектептің сыныптары оқушылармен толықты ма және сабақ қай тілде өтеді?

– О, сыныптың толымдылығы – бұл өзекті мәселе. Бүгінгі таңда біз 3800 баланы қабылдадық, ал кейбір сыныптар толып кетті, яғни оларда 30-дан астам, 31-32 бала бар. Бастапқыда шамамен 31 сынып қабылданды, бірақ біз кабинеттердің жетіспеушілігінен олардың санын азайтуға мәжбүр болдық. Біз барынша жайлы жағдай жасауға тырысамыз. Кейбір ата-аналар бізге ренжіді, өйткені құжаттарды қабылдаған кезде біз әр сыныпта оқушылар саны 24-тен аспайды деп айттық, бірақ іс жүзінде біздің мектепте оқығысы келетін оқушылардың саны біз ойлағаннан да көп болып шықты. Астана қаласы бойынша бізде бірінші сынып оқушыларының саны ең көп – бүгінгі таңда 750 бала. Бірақ біз барлық сыныптарды, соның ішінде бітіретін сыныптарды да аштық. Жалпы алғанда, бұл жерде балаларға ұнайды деп ойлаймын.

Айтпақшы, баланың алақанын 5-15 сантиметр қашықтықтан сканерлейтін «Alaqan Mektep» мектепке кіру жүйесін орнаттық. Бір қызығы, бұл өзіміздің қазақстандық i7 компаниясының әзірлемесі. Бұл пандемия кезінде, бәрі бір нәрсеге қол тигізуге қорқатын кезде енгізілді. Көптеген мектептер FaceID қолданбасын пайдаланады, бірақ мен оны қауіпті деп санадым, себебі ол балалардың бейнесін пайдаланады. Өздеріңіз білетіндей, Қазақстан жеке деректердің бірнеше рет сыртқа шығып кетуін бастан өткерді және DeepFake пен жасанды интеллект сияқты технологиялардың қарқынды дамуымен біз балаларымызды осындай қауіптерден қорғағымыз келді. «Alaqan Mektep» жүйесін таңдауымның бір себебі осы.

«Alaqan Mektep» құрылғылары мектептің кіре берісінде ғана емес, асхана мен кітапханада да қолданылады. Бұл балаларға да, әкімшілікке де ыңғайлы болу үшін, жеңілдікпен тамақ ішетін балалар санын есепке алуды оңайлату және тағы басқалар үшін жасалған – бала асханада сатып алу ақысын төлеу үшін алақанды сканерлеуді пайдалана алады. Кітапханада да солай – бала алақанын сканерлейді, кітап алады, баланың жеке кабинетінде де, мендегі DashBoard-та да оның қай кітапты және қай күні алғаны шығып тұрады. Қағаз формулярларды енді толтырудың қажеті жоқ; олар өткеннің еншісіне кетті. Бұл бәріміздің уақытымызды қалай үнемдейтінін елестетіп көріңізші.

Менде директор ретінде кеңейтілген функция бар, мен бәрін: кімнің қайда, қашан, қай терминалдан кіргенін көріп отырамын. Біз барлық педагогтерді Alaqan Mektep базасына енгіздік.

Бұл қосымша ата-аналар үшін де өте ыңғайлы. Олар өздерінің жеке кабинетінде баласының мектепке қашан кіргенін, қашан шыққанын және тамақ ішкенін көре алады. Олар тіпті тамаққа қатысты кері байланысқа шыға алады, мен мектеп директоры ретінде біздің жеткізушіміздің қалай жұмыс істеп жатқанын және ата-аналардың балаларының тамақтанғанына қаншалықты қанағаттанғанын көре аламын. Сәйкесінше, азық-түлікті жеткізушінің де шағын қосымшасы бар, соған қарап ол бірден жауап беріп отырады.

Оқыту тіліне келетін болсақ, мектеп қос тілді, пайыздық арақатынаспен есептегенде, оқушылардың шамамен 60 пайызға жуығы мемлекеттік тілде, 40 пайызы орыс тілінде оқытылады.

– Жасанды интеллекті енгізу туралы не айтасыз? Мұғалімдеріңіз соған дайындап оқытып жатсыз ба?

– Біздің ұстаздар жасанды интеллект құралдарын бұрыннан пайдаланып жүр. Бізде тіпті Инстаграм парақшаларын жүргізетін мұғалімдер бар, онда олар өздерінің әзірлемелерімен, жасанды интеллекті қолдану жөніндегі қызықты кеңестерімен бөліседі. Біз сондай-ақ «Өрлеу» біліктілікті арттыру ұлттық орталығы әзірлеген ЖИ жөніндегі курстарды оқимыз.

Биыл біз Kundelik.kz сайтының орнына пилоттық жоба ретінде BilimClass платформасын енгізіп жатырмыз. Ол сондай-ақ электронды журналды қамтиды, бірақ функционалы көбірек.

Біз жасанды интеллекті жұмысты ұйымдастыру, есеп беру және т.б. үшін көбірек қолданатын боламыз. Айтпақшы, Alaqan да жасанды интеллекті пайдаланады.

 – Жасанды интеллект балалардың сыни тұрғыдан ойлауының дамуына әсер етеді деп ойлайсыз ба? Яғни, бала GPT чаты арқылы реферат жазуы мүмкін бе?

– Бұл көп ұстаздар мен ата-аналарды толғандыратын мәселелердің бірі. Сондықтан шығармашылық тапсырмаларды сабаққа енгізген жөн. Мұғалімдер балалармен түсіндірме жұмыстарын жүргізіп, ЖИ-дің оқушыларға теріс әсерін барынша азайту үшін жасанды интеллекті қолданудың этикалық стандарттарын түсіндіруі керек.

Шығармашылық пен креативтілікті ешкім және ештеңе алмастыра алмайды деп ойлаймын. Қазір бір қолданбаның көмегімен өлең шығарып, ал басқа қолданбада жасанды интеллект шығарған өлеңіңізге музыка жазып береді. Сізге тек жанрды таңдау керек. Бұл, әрине, керемет және уақытты үнемдейді, бірақ соған қарамастан, жасанды интеллект бізді алмастыра алмайды деп ойлаймын.

Менің ойымша, бұл жерде жақсылап дайындалу қажет. Яғни, біріншіден, жасанды интеллектің зияны мен пайдасы туралы оқушыларға, мұғалімдерге, ата-аналардың өздеріне түсіндіру жұмыстарына дайындыққа уақыт бөліп, сосын оны игілігімізге пайдалануымыз керек.

 – Бұл балаларды тоқтатады деп ойлайсыз ба?

– Менің ойымша, бұл риторикалық сұрақ. Мұның бәрі балалардың өзін-өзі тануына байланысты. Мен өз тарапымнан, бұл балдақ сияқты, уақытша шара, қажет болған жағдайда оған сүйенуге болады деп әрдайым мысалдар келтіріп отырамын. Жауапты сәттер келгенде, мысалы, IELTS немесе ҰБТ типі бойынша емтихандар мен тестілеуден өту кезінде жасанды интеллекті пайдалану мүмкіндігінің болмайтынын түсіну керек. Иә, әрине, бұл керемет, GPT чатына немесе кез келген басқа құралға айқын, нақты promt бердіңіз, ол сіз үшін бәрін жасады, бірақ бұл қаншалықты тиімді және сіз өзіңізді өмірге қаншалықты дайындайсыз, өйткені сіз әрқашан бір нәрсеге үміттенесіз, содан кейін ол болмай қалады, міне, сол кезде сіз не істейсіз?

GPT чатын, мысалы, жобаны дайындағыңыз келгенде және оған жоспар жасау керек болғанда немесе қандай да бір керемет идеяларды жинау қажет болғанда миға шабуыл жасау үшін көмекші құрал ретінде пайдалануға болады. Сонымен қатар, бұл уақытты үнемдейді. Дегенмен, өзіңіздің ойлауыңызға ешкім тыйым салмайды ғой.

– Сұхбатыңызға көп рақмет. Сізге үлкен жетістіктер, идеяларыңыз бен жоспарларыңызды жүзеге асыруда сәттілік тілейміз!

Әңгімелескен Карина ЭРИК

---

АННОТАЦИЯ

Сәуле Ескендір, директор «Келешек мектептері» № 113 в Астане, делится своим видением развития школы. Особое внимание уделяется важности поддержки педагогического состава и рабо те с новым поколением, безопасности детей и использованию новых технологий в организации управления школой.