Еркін таңдау кеңістігі

Біз дәстүрлі түрде тұлғаны негізгі қалыптастырушы ретінде қарастыратын мектеп пен отбасыдан басқа, қосымша білім беру деген жалпы атаумен білім беру мекемелерімен бірдей маңызды жұмыстардың кең ауқымы бар. Технологиялық прогресс, жаңа мамандықтардың пайда болуы және әртүрлі жаһандық сын-қатерлерге толы жылдам өзгеретін әлемде қосымша білім беру мектеп бағдарламасына пайдалы қосымша ғана емес, жеке тұлғаның үйлесімді дамуының шешуші элементі болып табылады. Астана қаласының қосымша білім беру жүйесі мыңдаған жас астаналықты тартымды және сұранысқа ие клубтар мен секцияларға қалай тартуға және секторда тиімді менеджментті құруға болатынын көрсетеді.

Астанада балалар мектептерде де, мектептен тыс ұйымдарда да қосымша білім ала алады. Қалада 12 негізгі мемлекеттік қосымша білім беру ұйым бар: екі оқушылар сарайы, үш балалар музыкалық мектебі, екі өнер мектебі, Балалар көркемсурет мектебі, Техникалық шығармашылық орталығы, Балалар-жасөспірімдер туризмі және өлкетану орталығы, «Өркен» балалар-жасөспірімдер дене тәрбиесі орталығы, сондай-ақ осы орталықтардың он бірінің 132 филиалы және 8 community-орталық бар.

Қадамдық қолжетімділік қағидаты бойынша филиалдардың ашылуы тұрғылықты жеріне қарамастан барлық балалардың қосымша білім алуына тең қолжетімділікті қамтамасыз етеді және балаларды тікелей оқу орнында қамтуды кеңейтуге күшті серпін береді. Бұрын шығармашылық, спорттық немесе ғылыми даму мүмкіндіктері шектеулі болған елорданың шалғайдағы және қарқынды дамып келе жатқан тұрғын алаптарында орналасқан мектептерге ерекше назар аударылады. Енді мыңдаған оқушы сабақтан кейін қаланың басқа аудандарына бармай-ақ, вокал мен хореография, робототехника, шахмат пен қолданбалы шығармашылық сияқты сүйікті бағыттарымен айналысуға мүмкіндік алады.

Қосымша білім беру орталықтарының филиалдары желісінің жылдан-жылға кеңейіп жатқанын байқауға болады. Мысалы, 2020 жылы 750 баланы қамтитын екі объект ашылды. Бұл «TechAlem» Техникалық шығармашылық орталығының филиалы және «Jas Tarlan» әскери-патриоттық спорт орталығы. 2021 жылы 2200 баланы қамтитын 4 объект: «Art Tumar» сәндік-қолданбалы өнер орталығы; «Арқа Alan» ұлттық спорт түрлерін дамыту орталығы; «SANA» креативті білім беру орталығы; «ТANYM» креативті технологиялар орталығы ашылды. 2022 жылы 3 350 баланы қамтитын 7 объект: «Bilim park» қосымша білім беру орталығы; Теміржолшар кентінде Әл-Фараби атындағы Оқушылар сарайының филиалы; «Көктал» тұрғын алабында М. Өтемісов атындағы Оқушылар сарайының филиалы; № 2 «MUZ ALEM» Балалар музыка мектебінің филиалы; № 3 «SAZ ALEMI» Балалар музыка мектебінің филиалы; № 1 «ASYL MURA» Өнер мектебінің филиалы; «ART IS FOREVER» Бейнелеу өнері мектеп-мұражайы ашылды. 2024 жылы Президенттің тапсырмасы бойынша екі заманауи оқушылар сарайы ашылды: Sana Sport және Sana Bilim, бұл жеке ұйымдар. Айта кетерлігі, қосымша білім беретін жеке ұйымдардың қызметі білім басқармасы тарапынан реттелуге жатпайды, сонымен қатар олар жалпы негізде мемлекеттік білім беру тапсырысын орналастыруға арналған байқауларға қатысуға құқылы. Орындарды бөлудің ваучерлік жүйесі бойынша әр баланың бір секцияда немесе үйірмеде тегін оқуға мүмкіндігі бар.

Бүгінгі таңда жалпы қамту 262 мыңнан астам баланы немесе қаланың барлық оқушыларының 86,3%-ын құрайды. Бұл қосымша білім беру елордалық оқушылар өмірінің маңызды және таныс бөлігіне айналғанын көрсетеді.

Community-орталықтарға келетін болсақ, олар тек балалар үшін ғана емес, ата-аналар мен педагогтер үшін де де белсенді білім беру және мәдени қоғамдастықты біріктіретін орталық болып табылады.

Осындай бастамалардың арқасында қосымша білім беру шынымен жаппай, қолжетімді және заманауи сипатқа ие болады және әр бала өзінің қарым-қабілеттерін ашып көрсетуге мүмкіндік алады.

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға үлкен қолдау көрсетіледі. Бүгінгі таңда елордада ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға арнайы бейімделген 20-дан астам үйірме мен шығармашылық бірлестік жұмыс істейді. Бұл үйірмелер сәндік-қолданбалы өнер мен музыкалық шығармашылықтан бастап робототехника, спорт және әлеуметтік-мәдени бейімделуге дейінгі әртүрлі бағыттарды қамтиды. Музыкалық мектептерде олар фортепиано, скрипка, флейта, барабан, гитара сияқты музыкалық аспаптарды меңгереді. «Елорда» спорт клубы тірек-қимыл аппараты, есту және көру қабілеті бұзылған балаларға сабақ ұсынады. М. Өтемісов атындағы Оқушылар сарайында инклюзивті үйірмелер ойдағыдай жұмыс істейді: бейімделген жүзу, аспаздық негіздері, ағылшын тілі, тігін ісі, барабандар және басқалар. Әл-Фараби атындағы Оқушылар сарайында робототехника, вокал, бейнелеу өнері, каратэ, математика, жүзу, ерте музыкалық даму, домбыра, театр бағыттары бойынша «AIALA» әлеуметтік жобасы іске асырылуда. Ең танымалы – бассейн және каратэ секциясы.

Ерекше білім беру қажеттіліктері бар балаларға сапалы қосымша білім берудің қолжетімділігі олардың қоғамға ойдағыдай интеграциялануына және шығармашылық қабілеттерін ашуға ықпал етеді әрі әр баланың бастапқы мүмкіндіктерін теңестіру міндеттеріне қызмет етеді.

БАҒЫТТАРДЫҢ КЕҢ ТАҢДАУЫ

Астанада әрбір бала робототехника, кескіндеме, вокал, туризм, спорт, бағдарламалау немесе әлеуметтік жобалар сияқты өзін қызықтыратын сабақты таңдай алады.

Дене шынықтыру – мықты және дені сау ұлтты тәрбиелеудің ажырамас элементі. Астана қаласында 92 мыңнан астам оқушы спортпен айналысатын 875 спорт секциясы жұмыс істейді. Бұл секциялар жалпы білім беретін мектептерде де, мектептен тыс ұйымдарда да жұмыс істейді. Ваучерлер жүйесі арқылы жүзеге асырылатын мемлекеттік спорттық тапсырыс маңызды рөл атқарады. Қалада спорттың 32 түрі бойынша 1033 секция жұмыс істейді, олардың ішінде шахмат, дзюдо, каратэ, көркем гимнастика, футбол және бокс үлкен сұранысқа ие. Бүгінгі таңда 21 мыңнан астам ваучер берілді және сұраныс өсуде.

2025 жылдың сәуір айында Алматы қаласында «KHAMZA OPEN CUP 2025» Республикалық ашық турнирі өтіп, онда Астана қаласындағы Әл-Фараби атындағы Оқушылар сарайының жас спортшылары тамаша өнер көрсетіп, жүлделі орындарға ие болды. Команданың жаттықтырушысы айтады:

«Біз қосымша білім беру педагогтері ретінде спорттық жетістіктерге ғана емес, мықты тұлға қалыптастыруға да ұмтыламыз. Дзюдо қиындықтарды жеңуге, қарсыласын құрметтеуге, командада жұмыс істеуге үйретеді. Біз балалардың қалай өзгеретінін көреміз: олар жинақы, сенімді, талапшыл болады. Бұл олардың болашағына қосылған баға жетпес үлес.

Қосымша білім беру – бұл баланың жеке тұлға ретінде ашылуы мен қалыптасуының бірегей мүмкіндігі. Дәл осы жерде ол өзін өнерден бастап спортқа дейінгі әртүрлі бағытта сынап көре алады және оның күші неде екенін түсінеді. Дзюдо – осындай даму құралдарының бірі. Біз әрқашан жаңадан келген оқушыларға қуаныштымыз, барлық ниет білдірушілерді біздің секцияға қосылуға шақырамыз».

Осы турнирде күміс жүлдеге ие болған жас спортшы Әмина Тұрсынбайдың әкесі қосымша білім берудің пайдасы туралы пікірімен бөлісті.

«Қызым дзюдомен айналыса бастағаннан бері мен айтарлықтай өзгерістерді байқадым. Оның зейіні артып, тәртіптілігі реттелді, мақсат қойып, соған жетуге тырысуды үйренді. Оның өзіне деген сенімділігі арта түсті. Менің ойымша, бұл секциялар жай хобби емес, олар нағыз өмір мектебі. Ата-ана ретінде мен қосымша білім берудің тәрбиенің маңызды бөлігі екеніне сенімдімін. Бұл жаңа дағдылар ғана емес, сонымен қатар мінезді шыңдау. Балаңызды спортқа немесе шығармашылық бағытқа беруден қорықпаңыз. Нәтижесі көп күттірмейді. Ең бастысы – баланың қызығушылығын қолдау, ал қалғаны уақыт өте келе еңбекпен келеді. Мен жаттықтырушыларға еңбектері мен балаларға деген көңілдері үшін шын жүректен ризамын».

Спортпен қатар, елордалық стратегияда балалардың шығармашылық дамуы басты орын алады. Мемлекеттік шығармашылық тапсырыс тетігі арқылы Астанада 50 бағыт бойынша 40 мыңға жуық баланы қамтитын 2305 үйірме жұмыс істейді. Кескіндеме, ұлттық және эстрадалық билер, домбырада ойнау ерекше танымал. Сонымен қатар, графикалық дизайн, 3D модельдеу, анимация, цифрлық өнер, медиа шығармашылық сияқты заманауи және креативті бағыттар қарқынды дамып келеді. Бұл үйірмелер балаларға жаңа технологиялар мен цифрлық коммуникациялар әлемінде сұранысқа ие өзекті өнер түрлерінде өзін-өзі көрсетуге мүмкіндік береді. Үйірмеге қатысушылардың 60%-дан астамы қыздар екендігі назар аудартады, бұл олардың эстетикалық және мәдени тәрбиеге деген жоғары қызығушылығын көрсетеді.

Ұлттық өнерді зерделеуге бағытталған үйірмелер балалардың бойында отансүйгіштік пен туған жеріне деген құрмет сезімін қалыптастыруға ықпал етеді. Сонымен, қаланың 72 мектебінде 2700-ден астам бала қатысатын домбыра үйірмелері жұмыс істейді. Мұнда балалар қазақтың дәстүрлі музыкасымен, ұлттық мәдениеттің байлығымен жақынырақ танысады.

Астана қаласының балалар көркемсурет мектебі 1983 жылдан бастап ЮНЕСКО клубы болып табылады және көптеген жылдар бойы өскелең ұрпақтың эстетикалық және мәдени тәрбиесіне елеулі үлес қосып келеді. Оған алты жастан бастап қабылданады. Оқыту бағдарламасы түлектерге бейінді колледждер мен жоғары оқу орындарына түсу үшін берік негіз беретін кәсіп алдындағы даярлықты қамтиды. Сонымен қатар, мектепте талапкерлерге арналған арнайы дайындық курстары бар.

Көркемсурет мектебі директорының орынбасары Бадриденова Рәйсә Маратқызы баяндайды:

«Көркемсурет мектебіндегі сабақтар баланың үйлесімді жеке дамуының маңызды құрамдас бөлігі болып табылатын эстетикалық талғамның қалыптасуына, ақыл-ойдың, қиялдың және визуалды ойлаудың дамуына ықпал етеді. Сабақ барысында балалар академиялық сурет, кескіндеме, композиция, мүсін, сәндік-қолданбалы өнер, сонымен қатар бейнелеу өнерінің тарихын оқиды. Біздің оқушылар өз жұмыстарын қалалық, республикалық және халықаралық деңгейде тұрақты түрде ұсынады, лайықты марапаттар алады және кәсіби қоғамдастықтың мойындауына ие болады. Біз әр балаға өз қабілеттерін ашуға, өзіне деген сенімділікті арттыруға және шығармашылық көріністің қуанышын сезінуге қуана көмектесеміз».

Заңды түрде балалар мен жасөспірімдерге арналған елорданың басты шығармашылық кезеңіне жататын жыл сайынғы жалпықалалық «Шаттық» шығармашылық ізденіс байқауы үйірмелер жұмысының жарқын жалғасы болып табылады. Биылғы жылы «Шаттық-2025» XVIII маусымы 146 білім беру ұйымынан 10 мыңға жуық қатысушыны біріктірді. Бір айдың ішінде балалар халық әні мен хореографиядан бастап театр өнері мен фотошығармашылыққа дейінгі он жанр бойынша жиырма аталым бойынша өз өнерлерін көрсетті. Байқау қаланың жетекші алаңдарында өтті және жас дарын иелерін анықтау алаңы ғана емес, сонымен қатар әрбір бала өзін маңызды сезінетін шабыт, достық және өзін-өзі көрсетудің шынайы мерекесіне айналды.

ҚОСЫМША БІЛІМ БЕРУ ПЕДАГОГТЕРІ

Қосымша білім беру жүйесінің жүрегі – балаларды күнделікті білім, шығармашылық және өзін-өзі тану әлеміне бағыттайтын мұғалімдер екені сөзсіз. Дәл осы ұстаздардың шеберлігі мен жұмысқа берілгендігінің арқасында жүздеген үйірме мен секция мыңдаған оқушыны өзіне тартатын қызықты орталыққа айналды.

Қазіргі уақытта елордада қосымша білім берудің 658 педагогі жұмыс істейді. Бұл тәжірибесі өте бай, біліктілігі жоғары және өз ісіне адал мамандар. Оның ішінде 180 педагогте модератор-педагог, 45 педагог-сарапшы, 68 педагог-зерттеуші, 17 педагог-шебер біліктілігі бар. Бұл сандар өздері айтып тұрғандай, әр бағыттың артында шабыттандыратын, баурап алатын, қолдайтын және тәрбиелейтін кәсіби маман тұр.

Қосымша білім беру педагогтерінің кәсіби шеберлік деңгейін арттыру үшін оқу жылы ішінде оқытудың заманауи әдістемелерін дамытуға, цифрлық құралдарды интеграциялауға, инклюзивті тәсіл мен тәрбие практикасына бағытталған 20-дан астам оқыту және практикалық семинар өткізілді.

Сонымен қатар, мұғалімдер шығармашылық байқауларға белсенді қатысады, онда олар өздерінің таланттарын көрсетіп қана қоймай, оқушыларды жаңа жетістіктерге шабыттандырады. «Ата мұра», «Музыкалық вернисаж», «Жүрегімнің жылуы балаларға», «Ұлы даланың бояулары» сияқты байқаулардың ішінде ұрпақтарды өнерге, мәдениетке, туған жерге деген сүйіспеншілікке тәрбиелейтін балалар мен ұстаздар үшін шынайы мерекеге айналған оқиғалар бар.

«Ұлы даланың бояулары» («Краски великой степи») қалалық байқауы – балалар көркемсурет мектептерінде, өнер мектептерінде, оқушылар сарайларында және жалпы білім беретін мектептерде жұмыс істейтін педагог-суретшілерге арналған шығармашылық сайыс. Қатысушылар дала табиғаты – көркем пейзаждар, гүлдер; мәдениет пен дәстүрлер – халықтық мерекелер, көшпенділердің өмірі; тарихи оқиғалар – дала тарихымен және оларды мекендейтін халықтармен байланысты оқиғалар; қазіргі өмір – даладағы адамдардың өмірі қалай өзгеретіні және олардың қазіргі жағдайларға бейімделуі сияқты тақырыптар бойынша жұмыстарды байқауға ұсынады. Байқау кәсіби өсуді ынталандырады, ой-өрісті кеңейтеді және бейнелеу өнері арқылы мәдени мұраны сақтауға ықпал етеді.

«Жүрегімнің жылуы балаларға» қалалық байқауы екі кезеңде өтеді. Бірінші кезең онлайн форматта өтеді. Қатысушылар педагогикалық табыстың формуласы, жеке білім беру маршруттары, әдістемелік және практикалық қызмет, жұмыстың тиімділігі ашып көрсетілетін «Мен – педагог» бейневизиткасын ұсынады. Бейнеролик YouTube платформасында орналастырылады. Екінші кезең офлайн форматта өтеді.

Қосымша білім беру педагогтері – олар тек мұғалім ғана емес, олар әр бала өзін маңызды және көп нәрсе жасауға қабілетті екенін сезінетін эмоционалдық жағынан бай және дамушы орта жасайтын баланың дамуындағы тәлімгерлер, шабыттандырушылар және серіктестер. Ал Астанадағы қосымша білім беру жүйесі – бұл өмірдің, таңдау еркіндігінің, қолдау, әр баланың шығармашылық және жеке даму траекториясын қалыптастыру кеңістігі.

Елорда дәстүрлер мен инновацияларды қалай біріктіруге, сапалы білімге қолжетімділікті кеңейтуге және уақыттың талабы мен қоғамның сұраныстарына сәйкес келетін тәрбие мен дамудың шынайы экожүйесін құруға болатынын сенімді түрде көрсетеді. Дәл осы жерде студияда, үйірмеде, секцияда немесе пікірсайыс клубында Қазақстанның болашақ көшбасшылары дүниеге келеді.

Эльвира ИБРАЕВА,

Астана қаласы әкімдігінің

Әдістемелік орталығының әдіскері

---

АННОТАЦИЯ

В условиях стремительно меняющегося мира, бурного технологического прогресса, появления новых профессий, различных глобальных вызовов сфера дополнительного образования является не просто полезным дополнением к школьной программе, а одним из важнейших элементов гармоничного развития личности. Система дополнительного образования города Астаны демонстрирует пример того, как можно захватить внимание тысяч юных астанчан интересными и востребованными кружками и секциями и выстроить эффективный менеджмент в секторе.