Еңбек нарығымен интеграция: Техникалық колледждің тәжірибесі

Қазақстан астанасында жұмысшы мамандықтағы адамдардың үлкен еңбегін талап ететін барлық жаңа тұрғын үй кешендері, мектептер, балабақшалар, бірегей сәулет объектілері және т.б. пайда болуда. Осы мамандықтардың бірі – дәнекерлеу ісі жөніндегі маман. Егер аздап ойласақ, дәнекерлеушілердің кез келген қалалық объектіні салуға қатысатыны белгілі болады. Жаңа ғимараттардың, көпірлердің, қоршаулардың қаншалықты сенімді болатыны олардың жұмысына байланысты. Дәнекерлеуші мамандығы анау айтқандай қарапайым емес – бірқатар саланы білмей, ең аз салдары тұрақты бұзылу болады, ал ең көп салдары құрылымдар үшін апатты салдар болады, «Бейіндік сыныптар» жобасына енгізілген Астана қаласы әкімдігі Техникалық колледжінің оқытушылары дәнекерлеу өндірісінде жоғары біліктілікке ие бола отырып, жалпы білім беретін мектептердің 10-11 сынып оқушыларына осы қажетті мамандықты оқытуды бастады.

Астана қаласының Техникалық колледжі № 14, 18, 40, 65, 67, 80 мектеп оқушылары үшін өткізетін «Бейіндік сыныптар» жобасында жоғары сынып оқушылары «Дәнекерлеу ісі» мамандығын кешенді игереді. Оқудың екі жылында балалар қажетті білім мен дағдыларды игереді, кәсіби қызметті бастауға дайындалып, осы мамандықтың бейініне сәйкес келетін кәсіпорындарға барады. Бұл оқытудың айрықша ерекшелігі – жалпы білім беретін пәндерді кәсіби модульдермен біріктіру.

ПРАКТИКАҒА АРНАЛҒАН ТЕОРИЯ

Дәнекерлеуші – бұл маска киіп, электрод ұстап жүретін адам ғана емес. Оның жұмысы физикалық, химиялық және инженерлік заңдарды терең білуге негізделген, онсыз құрылымның беріктігі мен сенімділігі мүмкін емес. Өз саласында ғылым мен теория тұрғысынан бірдей білімді, қажетті практикалық дағдылары бар адамды өз саласының нағыз маманы деп санауға болады. «Дәнекерлеу ісі» мамандығы бойынша дайындық барысында жалпы білім беретін мектептердің 10-11 сынып оқушылары теориялық білімнің кең спектрін меңгереді, содан кейін олар жұмыстың сапасы мен қауіпсіздігіне тікелей әсер ететін практикалық дағдыларға айналады.

Соңғы онжылдықта дәнекерлеу ісі бойынша жүргізілген ғылыми зерттеулер мен басылымдар химия, физика, сызу және математика сияқты оқу пәндерін кәсіби модульдермен біріктірудің мамандарды даярлаудың табыстылығына айтарлықтай әсер ететіндігін дәлелдеді. Оқытудың бұл моделі студенттерге теорияны игеріп қана қоймай, оны жоғары сапалы жұмыс жасай отырып, нақты кәсіби іс-әрекетте қолдануға көмектеседі.

Техникалық колледж базасында «Дәнекерлеу өндірісі» мамандығы бойынша жаңа ресурстық орталық ашылды. Орталық заманауи өндірістік жабдықтармен толық жабдықталған және студенттердің практикалық дағдыларын жетілдіру, сондай-ақ еңбек нарығының талаптарына сәйкес білікті мамандар даярлау үшін құрылған.

Ресурстық орталықтың негізгі мақсаты – еңбек нарығында бәсекеге қабілетті және сұранысқа ие мамандарды қалыптастыра отырып, оқу процесін заманауи өндірістік стандарттармен біріктіру. Мұнда студенттер дәнекерлеудің озық технологияларын меңгеріп, нақты өндірістік ортаға барынша жақын жағдайда жұмыс тәжірибесін жинақтайды.

Жаңа орталықтың ашылуы кәсіптік және техникалық білім беру жүйесін дамытудағы, оқу орындары мен өнеркәсіп арасындағы ынтымақтастықты нығайтудағы, сондай-ақ жұмысшы мамандықтарының беделін арттырудағы маңызды қадам болып табылады.

Техникалық колледжде «Дәнекерлеу ісі» құзыреттілігі бойынша іске асырылатын жұмыс біліктілігі бойынша бітіруші сынып оқушыларына арналған эксперименттік білім беру бағдарламасы бойынша жұмыс оқу бағдарламаларын әзірлеу кезінде осындай интеграцияға ерекше орын беріледі.

Бұл пәндер дәнекерлеу өндірісімен қалай байланысты және оларды интеграциялаудың негізінде қандай ғылыми негіздер жатыр?

Физика

Дәнекерлеудің негізі доғалық разряд құбылысы болып табылады – электрод пен металл арасындағы газ арқылы жоғары тоқ өткен кезде электр доғасы пайда болады. Доға температурасы 6000–8000°C жетуі мүмкін, бұл көптеген металдар мен олардың қорытпаларын балқытуға жеткілікті.

Жылу техникасын, электрлік құбылыстарды және механикалық кернеулерді қоса алғанда, физикалық заңдылықтарды білу дәнекерлеу процесінің барлық аспектілерін түсіну үшін қажет.

Ом заңы белгілі бір металл үшін тоқ күші мен кернеуді есептеуге көмектеседі: мысалы, алюминийдің жұқа табағы үлкен болат арқалыққа қарағанда тоқты аз қажет етеді.

Джоуль-Ленц заңы дәнекерлеу аймағында бөлінетін жылу мөлшерін сипаттайды. Егер жылу артық болса – металл қызып кетеді және сынғыш болады, егер жеткіліксіз болса – пісіру толық болмайды.

Жылу өткізгіштік және сызықтық кеңею коэффициенті неліктен ұзын конструкцияларды (мысалы, құбырлар немесе рельстер) дәнекерлеу кезінде температуралық деформацияның ескерілетіндігін түсіндіреді: күрт салқындаған кезде металл шөгіп, нәтижесінде жарықтар пайда болады.

Химия

Дәнекерлеу кезінде металдарда жүретін химиялық процестер берік және сенімді дәнекерленген қосылыстардың пайда болуының негізі болып табылады. Дәнекерлеу кезінде металл еріп қана қоймай, қоршаған ауадан оттегімен, азотпен және сутегімен химиялық реакцияларға түседі. Бұл реакциялар жұмыс сапасын күрт нашарлатуы мүмкін.

Жоғары температурада темір тотығады, бұл жіктерді кеуекті етеді. Сондықтан қорғаныс орталары: көмірқышқыл газы, аргон, ағындар қолданылады. Дәнекерлеушілер химия біліміне сүйене отырып, ақауларды болдырмай, ағын мен қорғаныс газын дұрыс таңдай алады.

Қауіпті құбылыстардың бірі – сутегі сынғыштығы. Атомарлық сутегі металдың құрылымына еніп, микрожарықтар түзеді. Бұған жол бермеу үшін электродтар қыздыра отырып ылғалды кетіреді.

Болаттың құрамы да маңызды: көміртегі қаттылық пен беріктікті арттырады, бірақ күкірт пен фосфор икемділікті төмендетеді, бұл динамикалық жүктемелер кезінде жіктің бұзылуына әкелуі мүмкін.

Химия сонымен қатар, дәнекерлеуге арналған материалдарды, әсіресе қосылыстардың беріктігі мен төзімділігін қамтамасыз ету үшін арнайы жағдайларды қажет ететін жоғары қоспаланған болаттар мен титанға материалдарды таңдауға көмектеседі.

Химиялық процестерді түсінбеудің нәтижесі, сәйкесінше, қайғылы салдарға әкеледі.

Математика және инженерлік есептеулер

Дәнекерлеуші тек қолымен ғана емес, сонымен қатар «калькулятормен» жұмыс істейді. Дәнекерлеу өндірісіне байланысты әртүрлі есептеулерді орындау үшін математика қажет. Дәнекерленген қосылыстардың беріктігі мен деформациясын есептеу сияқты математикалық әдістерді меңгеру болашақ мамандардың біліктілігі үшін өте маңызды.

Дәнекерлеудің беріктігін бағалау үшін дәл математикалық есептеулер қажет. Бұл әсіресе айтарлықтай механикалық және термиялық жүктемелерге ұшыраған құрылымдарға қатысты.

Математика сонымен қатар процестің тиімділігі мен сапасына әсер ететін тоқ күші, дәнекерлеу жылдамдығы және электрод диаметрін таңдау сияқты оңтайлы дәнекерлеу параметрлерін есептеуде шешуші рөл атқарады.

Жоғары қысымды контейнерлер (мысалы, газ баллондары) өндірісінде қабырғаның қалыңдығы жұқа қабырғалы қабықтың беріктік формуласы бойынша есептеледі. Есептеулердегі қате апатты жарылысқа әкелуі мүмкін.

Металл конструкциялардың құрылысында дәнекерлеуші арқалықтың көлденең қимасын және дәнекерлеу тереңдігін есептеуі керек, осылайша жіктер жүктемеге төтеп бере алады. Сонымен, көпір салу кезінде автомобильдердің салмағы мен динамикалық тербелістер ескеріледі, ал кран арқалығын жасау кезінде жүктің массасы мен күш қолдану бұрышы ескеріледі.

Инженерлік графика және сызу

Кез келген өнім сызбадан басталады. Инженерлік стандарттар (МЕМСТ, ISO) миллиметрдің үлестеріне дейін дәлдікті көрсетеді. Сызбаларды оқи және құрастыра алу дизайн талаптарын дұрыс түсіндіруге және техникалық шарттарға сәйкес жұмысты дәл орындауға мүмкіндік береді.

Қақпаны жасаған кезде дәнекерлеуші дәнекерлеу белгілерін «оқи» алуы керек: мысалы, бұрыштық жіктің аяғы металды қаншалықты терең қайнату керектігін көрсетеді.

Металл конструкциясында элементтерді жайып салу қолданылады: мысалы, күрделі пішінді жасаған кезде дәнекерлеуші алдымен оны қағазда көреді, содан кейін орнату кезінде элементтер бір-біріне саңылауларсыз кіретіндей етіп оны металлға дәл енгізеді.

Энергетикада дәнекерлеушілер бу құбырларының герметикалық буындарын жасайды, онда бу қысымы 15-20 МПа-ға жетеді және температура 500°C-тан асады, мұнда физика (жүктеме беріктігі), химия (ыстыққа төзімді болаттарды таңдау) және математика (қабырға қалыңдығын дәл есептеу) маңызды.

Авиация мен ғарышта алюминий және титан қорытпаларын аргонды доғалық дәнекерлеу қолданылады. Мұнда тотығудан қорғау маңызды рөл атқарады: егер газ ортасы бұзылса, материал беріктігін жоғалтады және діріл кезінде бөлік бұзылады.

Сызу сонымен қатар дәнекерленген құрылымдарды жобалауға көмектеседі, бұл стандартты ғана емес, сонымен қатар ерекше тәсілді қажет ететін бірегей тапсырыстарды орындау үшін маңызды.

АРМАНЫҢДАҒЫ МАШИНАНЫ ӨЗ ҚОЛЫҢМЕН ЖАСА!

«Бейіндік сыныптар» жобасы аясында ғылыми-техникалық білімді қалыптастыру, шығармашылық танымдық, өнертапқыштық және кәсіби қабілеттерін дамыту мақсатында Астана қаласының № 65 мектеп-гимназиясының оқушылары М. Илес, Д. Исмағұлов, У. Кабдулхамит, Д. Наушенов, И. Филиппов, Б. Серіков өндірістік оқыту шебері С.Б. Боқанбаевтың жетекшілігімен тәжірибе қорытындысы бойынша қолдан жасалған көлікті құрастырды. Дәнекерлеу және токарлық жұмыс, электр жабдықтарын монтаждау дағдыларымен студенттер бірлесіп көптеген курстастарына шабыт беретін бірегей қолдан жасалған бұйымды жасады. Колледжде алынған техникалық және инженерлік құзыреттер осы өршіл идеяны жүзеге асыруға көмектесті.

Осылайша, химия, физика, математика және сызу бойынша теориялық білім студенттерге дәнекерлеудің негізгі тұжырымдамаларын игеріп қана қоймай, оларды іс жүзінде тиімді қолдануға көмектеседі.

Шынында да, аулада қарапайым қақпаларды дәнекерлеу кезінде де дәнекерлеуші білімнің барлық кешенін қолданады: физика (тоқ пен режимді таңдайды), химия (электродты белгілі бір болатқа таңдайды), математика (ілмектер мен белдіктерге жүктемені есептейді), сызу (тапсырыс берушінің жобасы бойынша жұмыс істейді).

МАМАНДЫҚТЫҢ ПЕРСПЕКТИВАЛАРЫ

Дәнекерлеуші мамандығы құрылыс, машина жасау және мұнай-газ өнеркәсібін қоса алғанда, әртүрлі салаларда сұранысқа ие болып қала береді. Дәнекерлеушілер жаңа құрылымдарды жасау үшін де, бұрыннан барларын жөндеу және күтіп ұстау үшін де қажет. Оқу орындарында мамандар даярлаудың жеткіліксіз деңгейіне байланысты елордада білікті дәнекерлеушілердің тапшылығы сезіліп отыр. Сондай-ақ, дәнекерлеу процестерін автоматтандыруға қарамастан, әсіресе күрделі және ерекше жобаларда көптеген міндеттер әлі де дәнекерлеушілердің қол еңбегін қажет ететінін атап өткен жөн.

Астанада жұмыс берушілер дәнекерлеушілерге 280 000-нан 1 200 000 теңгеге дейін жалақы ұсынады. Кейбір компаниялар жол ақысын төлеу, тұрғын үймен қамтамасыз ету, тамақтану және т.б. сияқты қосымша бонустар ұсынады. «Alstom» ЖШС, «New Level» ЖШС, «LED Solution» ЖШС компаниясына тиесілі электровоз құрастыру зауыты және т.б. дәнекерлеу технологиялары бойынша кадрлардың негізгі тапсырыс берушілері болып табылады.

Дәнекерлеуші мамандығы – жоғары білікті еңбек. Ол жабдықты пайдалану қабілетін ғана емес, сонымен қатар күшті ғылыми білімді де қажет етеді. Астана қаласының Техникалық колледжіндегі «Бейіндік сабақтарда» оқу арқылы болашақ мамандар өздерінің кәсіби дамуына берік негіз қалайтын құзыреттіліктерге ие болады.

---

АННОТАЦИЯ

Интеграция общеобразовательных дисциплин с профессиональными модулями в рамках подготовки учащихся 10-11 классов общеобразовательных школ по специальности «Сварочное дело» позволяет привязать изучение точных наук с их практическим использованием в профессиональной деятельности. Такой подход обеспечивает подготовку специалистов, обладающих всеми необходимыми навыками и знаниями.