Обасылық құндылықтарды қалыптастыру
Отбасы – баланың алғашқы әрі ең маңызды әлеуметтену институты. Отбасында бала қарым-қатынастың алғашқы үлгілерін меңгереді, өзіне және басқа адамдарға деген қатынас үлгілерін қабылдайды, махаббаттың, қолдаудың, тыйымның, жауапкершіліктің және өзара көмектің көріністерін ажыратуға үйренеді.
Ерте жастан бастап отбасылық-тұрмыстық мәдениет адамның әлеуметтік дамуында ерекше мәнге ие болады. Отбасылық мәдениетте басым әлеуметтік бағдарларға байланысты өсіп келе жатқан адамның болашақ әлеуметтік рөлі, мәртебелік жағдайы, кәсіби таңдауы көп жағдайда алдын ала анықталады. Бала ерте жастан өзінің тектік қатыстылығын сезіне бастайды, бұл болашақ азаматтық сезімдер мен қатынастардың негізін құрайды. Отбасылық дәстүрлердің болуы, мұрағаттарға ұқыпты қарау, туыстық байланыстарды сақтау және жақындық, отбасы мүшелері арасындағы өзара құрмет, барлық әлеуметтік функциялардың толық жүзеге асуы балаға қауіпсіздік сезімін, эмоционалдық жайлылықты, психологиялық жақындықты және өмірге оптимистік көзқарасты қамтамасыз етеді. Өз шежіресін білу, ата-бабаларының еңбегіне деген мақтаныш рулық намыс пен абырой сезімін қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Бала кезінен отбасында махаббатпен өскен адам әлеуметтік сәтсіздіктерге және әртүрлі ішкі кешендердің қалыптасуына аз бейім болады.
Мектепке дейінгі жастағы балаларда отбасылық құндылықтарды қалыптастыру қазіргі педагогика мен бала психологиясының маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Психологиялық-педагогикалық тұрғыдан отбасылық құндылықтар отбасын жақын адамдардың ерекше қауымдастығы ретінде түсінумен байланысты тұлға үшін маңызды түсініктер, қатынастар және нормалар жүйесін білдіреді. Мектепке дейінгі жаста олар отбасы мүшелеріне деген эмоционалды-позитивті қатынас, жақындық пен қамқорлыққа ұмтылыс, қарапайым отбасылық міндеттерді қабылдау, үлкендерге құрмет көрсету, отбасылық дәстүрлерге қызығушылық және өзін отбасының бір бөлігі ретінде сезіну арқылы көрінеді. Мектепке дейінгі жастағы бала үшін құндылықтар дерексіз ұғымдар түрінде емес, нақты бейнелер мен әрекеттер арқылы танылады: анасына көмектесу, әжесін қуанту, кішілерге қамқорлық жасау, отбасылық мерекеге қатысу. Сондықтан отбасылық құндылықтарды қалыптастыру ең алдымен нақты қарым-қатынас жағдаяттарын бастан кешірумен байланысты.
Отбасының тәрбиелік әлеуеті балабақшаның маңыздылығын жоққа шығармайды. Әлеуметтік-мәдени ортаның өзгеруі, отбасылық өмір салтының өзгеруі, ата-аналардың жоғары жұмыспен қамтылуы, қарым-қатынастың цифрландырылуы және тұрақты буынаралық байланыстардың әлсіреуі құндылық тәрбиесін тек отбасының ішкі міндеті ретінде қарастыруға болмайтынын көрсетеді. Балабақша ата-аналардың маңызды серіктесіне айналады, балаға қатынастардың, нормалар мен құндылықтардың үйлесімді тәжірибесін беретін бірыңғай тәрбие кеңістігін құруға ықпал етеді. Сюжеттік-рөлдік ойындар, көркем әдебиет, әңгімелер, жобалар, мерекелер және шығармашылық тапсырмалар арқылы бала отбасылық қатынастарды түсінуге, әлеуметтік рөлдерді сынап көруге, кейіпкерлердің іс-әрекеттерін өзінің отбасылық тәжірибесімен салыстыруға мүмкіндік алады. Отбасы мен балабақшаның өзара іс-қимылын мектепке дейінгі жастағы баланың құндылық саласын қалыптастырудың маңызды педагогикалық механизмі ретінде қарастыру қажет..
Әдіснамалық тұрғыдан бұл мәселе жүйелік, аксиологиялық, іс-әрекеттік және тұлғаға бағытталған тәсілдер аясында қарастырылуы мүмкін. Жүйелік тәсіл отбасы мен балабақшаның өзара іс-қимылын мақсаттар, мазмұн, нысандар, субъектілер және нәтижелер өзара байланысқан тұтас құрылым ретінде түсінуге мүмкіндік береді. Аксиологиялық тәсіл тәрбиені құндылықтарды меңгеру процесі ретінде ашады. Іс-әрекеттік тәсіл құндылықтардың бірлескен белсенділік барысында меңгерілетінін көрсетеді. Тұлғаға бағытталған тәсіл баланың жеке ерекшеліктерін және нақты отбасының ерекшелігін ескеруді талап етеді..
Отбасы мен балабақшаның өзара іс-қимылы бірнеше мазмұнды бағыттар бойынша ұйымдастырылуы мүмкін. Бірінші бағыт ата-аналарды педагогикалық ағартумен байланысты: мектепке дейінгі жастағы балалардың жас ерекшеліктерін, отбасылық дәстүрлердің маңыздылығын, отбасындағы қарым-қатынас мәдениетін, жақындарына қамқорлықпен қарауды қалыптастыру жолдарын талқылау. Екінші бағыт практикалық сипатқа ие және отбасылық жобаларды, бірлескен мерекелерді, шеберлік сыныптарын, шығармашылық тапсырмаларды, көрмелерді, отбасылық фотохикаяларды қамтиды. Үшінші бағыт рефлексия мен кері байланысқа негізделген, онда ата-аналар мен педагогтар баланың мінез-құлқындағы, оның қызығушылықтарындағы, қамқорлық көрсетуіндегі және жақындарына деген қатынасындағы өзгерістерді талқылайды. Осы бағыттардың үйлесуі өзара іс-қимылды тұрақты және педагогикалық тұрғыдан маңызды етеді.
Отбасылық құндылықтарды қалыптастыруда бала мен ата-ананың бірлескен іс-әрекеті ерекше рөл атқарады. Ол балаға отбасының маңыздылығы туралы естіп қана қоймай, нақты әрекетте қатынастардың құндылығын сезінуге мүмкіндік береді. Бұған отбасылық альбом жасау, Отбасылық дәстүрлер күніне қатысу, ата-аналарының мамандықтары туралы әңгіме дайындау, үйде жақсы істер жасау, отбасылық шеберханаларға, квесттерге және театрландырылған қойылымдарға қатысу жатады. Соңғы жылдардағы зерттеулер мұндай өзара іс-қимыл нысандары ата-аналардың қатысу белсенділігін арттырып, құндылық тәрбиесін бала үшін табиғи және тұлғалық маңызды процеске айналдыратынын көрсетеді..
Мектепке дейінгі жастағы бала үшін тәрбиелік жағдаяттардың сезімдік толымдылығы мен көрнекілігі маңызды. Сондықтан балабақшаның отбасылық құндылықтарды қалыптастыру жөніндегі жұмысы отбасы туралы шығармаларды оқу және талқылау, «Отбасы», «Үйдегі мереке», «Кішілерге қамқорлық» сияқты сюжеттік-рөлдік ойындар, отбасылық фотосуреттерді қарау, бейімделген түрде шежіре ағашын жасау, отбасылық міндеттер мен дәстүрлерді талқылауды қамтуы тиіс.
Отбасы мен балабақшаның отбасылық құндылықтарды қалыптастырудағы өзара іс-қимылының тиімділігі тәрбиешілердің ата-аналармен ынтымақтастыққа дайындығына, өзара іс-қимылдың жүйелілігі мен мазмұнды бағыттылығына, ынтымақтастықтың әртүрлі нысандарын пайдалануға және нақты отбасылық тәжірибеге бағдарлануға байланысты. Отбасылық құндылықтарды қалыптастыру балабақша дерексіз нормаларды ұсынып қана қоймай, ата-аналар мен балаларға отбасылық өмірдің нақты нысандарын – дәстүрлерді, бірлескен еңбекті, мерекелерді, кітап оқуды, әңгімелерді, өзара көмекті және құрметке негізделген қатынастарды нығайтуға көмектескенде ғана тиімді болады.
Мектепке дейінгі білім беру тәжірибесінде отбасы мен балабақшаның өзара іс-қимылы жиі эпизодтық сипатта болады және ұйымдастырушылық мәселелермен шектеледі. Ата-аналар көбінесе күн тәртібі және тұрмыстық мәселелер туралы ақпарат алады, бірақ тәрбиелік мақсаттарды мазмұнды талқылауға жеткілікті түрде тартылмайды. Бұл мектепке дейінгі жастағы балаларда отбасылық құндылықтарды қалыптастыру қажеттілігі мен отбасы мен педагогтардың осы бағыттағы бірлескен жұмысының жеткіліксіз жүйелілігі арасында қайшылық тудырады.
Отбасы мен балабақшаның өзара іс-қимылын мектепке дейінгі жастағы балаларда жақындарына құрмет, қамқорлық, өзара көмек, эмоционалдық сезімталдық және отбасылық дәстүрлерге қызығушылықты қалыптастырудың педагогикалық шарты ретінде қарастыру қажет. Бұл тақырыптың практикалық маңыздылығы ата-аналармен ынтымақтастық бағдарламаларын, отбасылық клубтарды, бірлескен жобаларды және баланың отбасына деген құндылық қатынасын дамытуға бағытталған диагностикалық материалдарды жобалау мүмкіндігімен анықталады.
Клара МАКИШЕВА
Астана қаласы №79 «Шабыт» балабақшасының меңгерушісі
Аннотация
В статье рассматривается проблема формирования семейных ценностей у детей дошкольного возраста как одного из важных направлений современного воспитания. Раскрывается роль семьи как первого института социализации ребенка и значение детского сада в создании единого воспитательного пространства. Особое внимание уделяется взаимодействию педагогов и родителей, совместной деятельности, семейным традициям, эмоционально-положительному общению и практическому освоению детьми ценностей заботы, уважения, взаимопомощи и ответственности. Представлены основные методологические подходы и эффективные формы сотрудничества семьи и дошкольной организации.
Comments