Гимназия №69: кітап оқу мәдениетін қалыптастырудың жаңа моделі

Кітап оқу – тек табысты тұлғаның ғана емес, өркениетті қоғамның да басты көрсеткіштерінің бірі. Кітап оқитын адам өмірге сындарлы көзқараспен қарайды, өз ойын еркін жеткізе біледі, пікір алмасуға және үздіксіз ізденіске бейім болады. Көптеген мектептер оқу апталықтары мен кітап акцияларын өткізеді, бірақ іс-шарадан кейін кітапқа деген қызығушылық сөнеді. Біз мәселені басқаша қоюды шештік: оқушыны кітапқа қалай қызықтыру ғана емес, бүкіл мектепті оқитын ортаға қалай айналдыру керек?
Осылайша «Кемел Ақышев атындағы №69 мектеп-гимназия» КММ-де «Оқитын мектеп – ойлайтын оқушы» жобасы пайда болды. Ол 2026 жылдың 15 сәуірінде мектептік және отбасылық оқу мәдениетін жаңғыртуға арналған көктемгі оқу онкүндігі аясында басталды. Идея «Кемел ұстаз» оқырман клубының бастамасымен педагогикалық ұжымда туындады. Жалпы басшылықты мектеп-гимназия директоры оқырман клубтарының үйлестірушілерімен бірге жүзеге асырады.
Жобаның мақсаты – балаларды көбірек оқуға мәжбүрлеу емес, мектептің бүкіл білім беру кеңістігінде оқу мәдениетін қалыптастыру.
Жоба үш өзара байланысты қағидатқа негізделеді:
«Оқитын мұғалім» — педагог бақылаушы емес, өзі кітап оқып, талқылайтын жеке үлгі және сұхбаттасушы ретінде әрекет етеді.
«Кітап кабинеттен шығады» (орталық тәсіл) — оқу бағдарлама бойынша формалды міндеттеме болудан қалып, тірі, стандартты емес кеңістіктерге көшеді: көшпелі форматтар, жылжымалы оқу автобусы, қаланың саябақтары мен мәдени орталықтарындағы кездесулер.
«Оқу – ұрпақтар диалогы» (отбасылық тартылу) — кітап оқушы, мұғалім және ата-ана арасындағы әңгімеге себеп болады, бір шығарма отбасында бастан кешіріліп, талқыланады.
Оқитын мұғалім
Төрт жыл бұрын гимназияда «Кемел ұстаз» клубы пайда болды. Бүгінде оның құрамында 35 педагог бар: әдебиетшілерден бастап математиктер мен бастауыш сынып мұғалімдеріне дейін. Олар апта сайын бір кітап оқып, оны талдап, өмірлік тәжірибемен және жұмыспен байланыстырады. Осылайша сыни ойлау, шешендік дағдылар және көпшілік алдында сөйлеу қабілеті дамиды.
Ең белсенді қатысушылар мен үйлестірушілер шетелдік тағылымдамалардан өтті: алты педагог Түркия, Әзірбайжан және Үндістанда болып, мектеп кітапханалары мен оқу сауаттылығын дамыту тәжірибесін зерттеді.
«Біз «Кемел ұстаз» клубында жиналып, әдістемелік нұсқаулықтар мен жоспарларсыз оқығанды талқылай бастағанда, сабақтағы атмосфера өзгерді. Балалар мұғалімнің кітапқа деген құштарлығын немесе жай ғана мазмұндауды талап етіп отырғанын бірден сезеді», – дейді ағылшын тілі мұғалімі Баян Мендиханқызы Тілеумағамбетова және тарих мұғалімі Гүлсім Тұрдыбекқызы Дәулеева.

Кітап кабинеттен шығады
Мұғалімдер арасындағы игі бастама оқушылар арасында да жалғасын тапты. Кітап оқуды насихаттау мақсатында мектепте бастауыш, орта және жоғары буын оқушылары үшін жекелеген оқырман клубтары құрылды. Шығармалар әр жас санатына сәйкес іріктеліп, оқу процесі қызықты және тартымды форматта ұйымдастырылды.
Мектептің оқырман клубтарында 5–10 сынып оқушыларының 200-ге жуығы тұрақты түрде шұғылданады. Оқу шеңберіне Абайдың, Мұхтар Әуезовтің, Шыңғыс Айтматовтың, Санжар Керімбайдың шығармалары, сондай-ақ әлемдік жасөспірімдер және классикалық әдебиеті енді..

Ең көрнекті бастама – «Жылжымалы оқитын автобус». 2026 жылдың көктемінде директор оқушылар мен педагогтермен бірге қала бойынша әдеби рейске шығып, автобус салонын дауыстап оқу, викториналар және кітап алмасу алаңына айналдырды. Барлығы 10 рейс өткізіліп, оларға 100 оқушы қатысты. Маршрут Астананың мәдени және тарихи орындарынан өтті: Ұлттық академиялық кітапхана, мұражайлар, саябақтар, ескерткіштер. Балалар үшін директормен қатар отырып сапар шегу нағыз оқиға болды: ресми кедергі жойылып, балалар кітаптар туралы әсерлерімен еркін бөлісті. Ата-аналар чаттарда рейстерден кейін балалардың үйге көздері жайнап оралып, келесі кітапты сатып алуды сұрағанын атап өтті.

Апта сайын бір шығарманы бірлесіп талдаудан басталған клуб жұмысы уақыт өте келе мазмұнды әдеби жобаларға айналды. Жоғары сынып оқушыларының ерекше қызығушылығын қоғам қайраткері Санжар Керімбайдың «Өзбекәлі және мәдени майдан» кітабы тудырды. Бұл жолы қатысушылар тек шығарманы толық оқумен шектелмеді. Олар арнайы тест тапсырмаларын орындап, кітап бойынша эссе жазды. Ең маңызды кезең – ауызша сұхбат болды. Қатысушылар оқыған шығарма бойынша сұрақтарға жауап беріп, өз ойларын дәлелдермен негіздеп, кейіпкерлердің әрекеттеріне баға беріп, шығарманың қоғам үшін маңызын жан-жақты талдады.
«Бұл кітап мені тарихымызға және әр адамның өз елі үшін қазірдің өзінде не істей алатынына басқаша қарауға мәжбүр етті. Біз сабақ қоңырауынан кейін де кейіпкерлер туралы дауластық», – дейді 9-сынып оқушысы Елбике Бопан.
Конкурстың іріктеу кезеңдеріне 89 оқушы қатысып, финалға 35 ең мықты оқырман жетті. Жеңімпаз 10-сынып оқушысы Лаура Егинбаева атанды.
Жыл қорытындысы бойынша кітапты толық оқып, барлық кезеңдерден өткен қатысушыларға жүлделер, оның ішінде велосипед те табысталды. Бұл ата-аналардың, бейжай емес кәсіпкерлердің және мектеп мұғалімдерінің қолдауының арқасында мүмкін болды.
Жобадағы жүлделер қызығушылықты алмастырмайды, интеллектуалдық еңбекті мойындаудың символы қызметін атқарады: бұл автограф қойылған кітаптар, кітап дүкендеріне сертификаттар, білім беру сапарлары және авторлармен кездесулер. Жүлде қорын мектеп мұғалімдері қамқоршылық кеңес пен гимназия серіктестерінің қолдауымен қамтамасыз етті. Айта кететін жайт, конкурс кезеңдерінен кейін балалардың 40%-ы марапаттарсыз-ақ мектептік буккроссинг аясында еркін талқылауларға келіп, кітап алмасуды жалғастыруда..
Оқу – ұрпақтар диалогы
Кітап оқушы, мұғалім және ата-ана арасындағы әңгімеге себеп болады, бір шығарма отбасында бастан кешіріліп, талқыланады. Ата-аналар жобаға көрермен ретінде емес, серіктес ретінде тартылған: олар отбасылық оқу кештеріне қатысады, инсценировкалар дайындауға көмектеседі, клубтардың ашық кездесулеріне келеді және бастауыш және орта буын балаларымен бірлескен оқу күнделіктерін жүргізеді.

Төртінші тоқсанда жоба өлшенетін динамиканы көрсетті:
• қатысушылар мектеп бағдарламасынан тыс 7-ден астам көркем және ғылыми-көпшілік кітап оқыды;
• гимназия кітапханасында кітап берілімі 35%-ға өсті, ал сұраныс қысқаша мазмұндаулардан заманауи қазақстандық прозаға, нон-фикшнге және классикаға ауысты;
• оқу марафондары мен конкурстардың финалдық кезеңдеріне 40 оқушы жетті, ал педагогтер эсселердегі дәлелдеу сапасының өсуін, үлгерімнің және сабақтардағы функционалдық оқу сауаттылығының артуын атап өтеді.
«Біз енді бастағанда, басты сұрақ: заманауи балаларды тыйымдар мен ұлағатсыз экрандардан қалай ажырату керек еді. «Оқитын автобусымыздың» көктемгі рейстері, балалардың қасында мұғалімдер мен директор отырған кезде, көрсетті: балаларға кітаптың пайдасы туралы дәрістер қажет емес, оларға өзі оқуға және сөйлесуге қызығатын тірі ересек адам керек. Менің байқауымша, оқитын балалар айтарлықтай ерекшеленеді: олардың көзқарасы тереңірек, сөйлеуі сабырлы әрі дәлірек, олар әңгімелесушіні тыңдай біледі және күрделі сұрақтар қоюдан қорықпайды. Біздің тәжірибе Астананың басқа мектептерінің әріптестерінде қызығушылық тудыруда: олар бізге семинарларға келіп, клубтарды іске қосу әдістемесін сұрайды. Алда жобаны масштабтау: біз қаланың мектеп оқырман клубтарын біртұтас желіге біріктіргіміз, кітаптарды талқылаудың цифрлық форматтарын қосқымыз және отбасылық әдеби сапарларды әр маусымның жақсы дәстүріне айналдырғымыз келеді», – дейді орыс тілі мен әдебиеті мұғалімі Шынаржан Смағұлқызы Төлеубай.
Кемелдік кездейсоқ туындамайды, ол кітаптан басталады.Абай айтқан: «Артық білім кітапта, ерінбей оқып көруге». Бір оқитын адам отбасын өзгертеді, оқитын мектеп – қоғамды.
Гүлден ҚАЙРЛИЕВА
Кемел Ақышев атындағы №69 мектеп-гимназиясының директоры,
Астана қаласы
АННОТАЦИЯ
Гимназия №69 имени Кемеля Ақышева в Астане превратила чтение из школьной обязанности в среду, которая объединяет учителей, учеников и родителей. Клуб «Кемел ұстаз», передвижной читающий автобус и читательские марафоны повысили выдачу книг в библиотеке на 35% и вовлекли более 200 школьников в постоянные читательские клубы.

Comments