Авиацияның кадрлық егемендігі: білім және технология болашақ мамандарды қалыптастырады

Азаматтық авиация – технологиялық тұрғыдан ең күрделі салалардың бірі. Мамандарды даярлау деңгейі әуе компанияларының пайдалану тиімділігіне ғана емес, сонымен қатар ұшу қауіпсіздігіне де тікелей әсер етеді. Сала әлемдік және ұлттық деңгейде қарқынды дамып келеді: жолаушылар тасымалы артып, ұшу географиясы кеңейіп, инфрақұрылым жаңғыртылуда. Сәйкесінше, дарындыларға деген сұраныс күшейіп келеді – салаға халықаралық стандарттар мен тез өзгеретін технологиялармен цифрландырылған ортада жұмыс істей алатын жаңа буын мамандар қажет.

Біз Азаматтық авиация академиясының академиялық істер жөніндегі проректоры, техника ғылымдарының кандидаты Қайрат Болатұлы ЖАҚЫПОВПЕН Қазақстанның авиация саласындағы кадрлық егемендігінің қалай қалыптасып жатқаны және білім беру жүйесінің бұл мәселедегі рөлі туралы әңгімелестік.

– Қайрат Болатұлы, отандық авиация үшін кадрлық егемендік нені білдіреді және оны қамтамасыз етуде Азаматтық авиация академиясы қандай рөл атқарады?

– Мемлекеттің сыртқы еңбек нарығына аса тәуелді болмай, саланы кәсіби кадрлармен дербес қамтамасыз ету қабілеті авиация үшін ерекше маңызды. Басқа көптеген салалардан айырмашылығы, мұнда маман қауіпсіздік жүйесінің бөлігі болып табылады, адамдардың өмірі үшін жоғары деңгейдегі жауапкершілікті көтереді, ал кадрларды даярлаудағы қателіктер бүкіл саланың тұрақтылығына әсер ететін тәуекелдерді тудырады.

Қазақстанның азаматтық авиациясында 25 мыңға жуық маман жұмыс істейді, ал жыл сайынғы қосымша қажеттілік 600 адамнан асады. Бұл жағдайда мәселе тек кадрлар санында ғана емес. Халықаралық талаптарға сәйкес дайындық деңгейін қамтамасыз ету әлдеқайда қиын.

Мәселе жаһандық сипатқа ие. Boeing болжамдары бойынша, 2044 жылға қарай әлемдік авиация саласына шамамен 660 000 ұшқыш, 710 000 техник және миллионнан астам кабина экипажы қажет болады. Бұл білікті кадрлар үшін халықаралық бәсекелестікті күшейтеді.

Мұндай жағдайларда саланы халықаралық стандарттарға сәйкес мамандармен қамтамасыз етуге қабілетті авиациялық персоналды даярлаудың ұлттық орталықтары ерекше рөл атқара бастайды.

Осыған байланысты Азаматтық авиация академиясы классикалық салалық университетке қарағанда едәуір кең функцияны орындайды.

Бізде техникалық және кәсіптік білімнен бастап жоғары, жоғары оқу орнынан кейінгі және қосымша кәсіптік оқытуға дейінгі авиациялық кадрларды даярлаудың бірыңғай жүйесі қалыптасты.

Яғни, біз маман даярлаудың үздіксіз траекториясын құрамыз, оның ішінде диплом алғаннан кейін.

Авиациялық персоналды бастапқы даярлау, қайта даярлау және біліктілігін арттыру жүргізілетін авиациялық оқу орталықтарының да маңызы зор.

Мамандарды даярлау ICAO, EASA және IATA халықаралық талаптарын ескере отырып құрылады. Қазіргі авиация үшін бұл өте маңызды, өйткені сала жаһандық қауіпсіздік стандарттары жүйесінде жұмыс істейді.

Академия жұмыс істеген жылдары 12 мыңнан астам маман дайындады, олардың 80%-дан астамы азаматтық авиацияда жұмыс істейді. Соңғы жылдары авиациялық білімге деген қызығушылық та тұрақты өсуде: 2022 жылдан 2025 жылға дейін білім алушылар саны екі есеге жуық – 2 189-дан 4 063 адамға дейін өсті.

Академия азаматтық авиация үшін өзекті бағыттардың барлық спектрін: ұшқыштарды, диспетчерлерді, инженерлік-техникалық персоналды, авиациялық қауіпсіздік жөніндегі мамандарды, басқарушылық кадрларды және ұшқышсыз авиациялық жүйелер саласындағы мамандарды даярлауды қамтиды.

2024 жылдан бастап академия азаматтық авиация саласындағы Біліктілік пен кәсіптік стандарттардың салалық шеңберін әзірлеу жөніндегі базалық ұйыммен айқындалды, ал Академия әзірлеген Жаңа кәсіптер мен құзыреттердің салалық атласы 2040 жылға дейін Салалық кеңеспен келісіліп, саланың болашақ кадрлық қажеттіліктерін болжаудың негізіне айналды.

Тәрбие және құндылық саясатына ерекше назар аударылады: академияда болашақ авиация мамандарының кәсіби жауапкершілігін, көшбасшылығын, қауіпсіздік мәдениетін және әлеуметтік жетілуін дамытуға бағытталған «Толық адам» үйлесімді тұлғасын қалыптастыру моделі іске асырылуда.

Авиация саласы тез өзгеруде, сондықтан дайындық моделінің өзі де өзгереді. Оқытудың практикалық бағыты, цифрлық құзыреттілік және заманауи технологиялармен жұмыс маңызды рөл атқарады.

– Авиациялық білім беру үшін инфрақұрылым дайындық сапасының негізгі факторларының бірі болып табылады. Авиациялық жоғары оқу орнында, атап айтқанда азаматтық авиация академиясында білім беру процесін ұйымдастырудың ерекшеліктері қандай?

– Авиацияда тек теориямен шектелу мүмкін емес. Ұшқыш заманауи ұшу практикасы мен жаттықтырғыштарға тұрақты қол жеткізе алуға, инженер – нақты жабдықтармен жұмыс істеуге, диспетчер – әуе қозғалысын нақты ұйымдастыруға барынша жақын жағдайларда оқуға тиіс. Сондықтан мамандарды даярлау деңгейі Оқу, технологиялық және өндірістік базаның қаншалықты заманауи екендігіне тікелей байланысты.

Соңғы жылдары авиация саласы өте тез дамып келеді. Әуе кемелерінің жаңа түрлері, цифрлық басқару жүйелері, заманауи модельдеу технологиялары, жасанды интеллект элементтері пайда болады. Тиісінше, білім беру ортасына қойылатын талаптар да өзгереді.

Азаматтық авиация академиясында инфрақұрылымды жаңғырту 2020 жылдан бастап дәйекті түрде жүргізілуде. Зертханалар, мамандандырылған аудиториялар, оқу-жаттығу кешендері жаңартылуда, әлеуметтік инфрақұрылым дамуда. Біз үшін бұл қазіргі заманғы халықаралық талаптарға сәйкес мамандарды даярлау мүмкіндігі мәселесі.

Практикалық дайындық ерекше орын алады. Ұшқыштарды оқыту Airbus A320, Boeing 737 және ALSIM жаттықтырғыштарын, сондай-ақ жеке оқу әуе кемелері паркін пайдалана отырып жүзеге асырылады.

2025 жылы академия бес Diamond ұшағын – төрт бір қозғалтқышты және бір қос қозғалтқышты сатып алды. Бұл ұшуға дайындық мүмкіндіктерін едәуір кеңейтуге және практикалық сабақтардың көлемін арттыруға мүмкіндік берді.

Сонымен қатар, біз өзіміздің оқу-өндірістік инфрақұрылымымызды дамытып жатырмыз. Біздің стратегиялық жобаларымыздың бірі – толыққанды өндірістік базасы бар оқу әуеайлағын құру. Қазақстан үшін бұл өте маңызды, өйткені өз инфрақұрылымының болуы ел ішінде авиациялық кадрларды даярлаудың неғұрлым орнықты және тәуелсіз жүйесін қалыптастыруға мүмкіндік береді.

EASA халықаралық стандарттарын енгізу бойынша да үлкен жұмыс жүргізілуде. Ұшқыштар мен инженерлік персоналды даярлау біртіндеп Part-FCL және Part-147 талаптарына сәйкес келеді. Академияда сертификатталған авиациялық оқу орталықтары жұмыс істейді, жаттығу базасы мен әуеайлақ базасы жаңғыртылады, оқытушылар мен нұсқаушылар даярлықтан өтеді.

2024 жылдың желтоқсанында EASA-ға Part-147 стандарты бойынша сертификаттауға өтініш берілді. Бұл күрделі және ұзақ процесс, ол маңызды инфрақұрылымдық және ұйымдастырушылық дайындықты қажет етеді, бірақ мамандарды даярлаудың халықаралық салыстырмалылығын арттыру үшін маңызды.

Ел үшін стратегиялық маңызды сегмент болып табылатын инженерлік бағытты дамытуға және әуе кемелеріне техникалық қызмет көрсету және жөндеу (Maintenance, Repair and Overhaul – MRO) саласына кадрлар даярлауға ерекше назар аударылады.

Инфрақұрылым туралы айтатын болсақ, оның ғимаратпен және жабдықпен шектелмейтінін түсіну маңызды. Бұл тәжірибе, технология, ғылым біріктірілетін, саламен өзара іс-қимыл жүргізілетін және жылдам өзгеретін авиация индустриясы және үнемі өсіп келе жатқан халықаралық қауіпсіздік стандарттары жағдайында жұмыс істей алатын мамандарды даярлау қамтамасыз етілетін толыққанды білім беру ортасы болуға тиіс.

– Авиациялық кадрларды дамыту мемлекеттік тұрғыдан маңызыды мәселе болып саналады. Мемлекет оларды дайындауға қалай қолдау көрсетеді?

– Азаматтық авиация көлік қауіпсіздігімен, экономикалық дамумен, елдің халықаралық байланыстылығымен және оның бәсекеге қабілеттілігімен, яғни шын мәнінде маңызды саяси мәселелермен тікелей байланысты. Сондықтан оны дамыту тек жоғары оқу орындары мен кәсіпорындардың міндеті емес.

Соңғы жылдары бұл саладағы мемлекеттік саясат жүйелі бола бастады. Авиахабтарды дамыту мәселелері жөніндегі кеңестің қорытындысы бойынша 2025 жылғы желтоқсанда Мемлекет басшысында авиация кадрларын даярлауды жаңғыртуға, халықаралық ынтымақтастықты дамытуға және саладағы ғылыми бағытты күшейтуге байланысты негізгі басымдықтар айқындалды.

Бұл ретте авиациялық білім беру жүйесінің өзіндік ерекшелігі бар. Халықаралық стандарттар, практикалық дайындықтың жоғары үлесі, қымбат инфрақұрылым және қатаң біліктілік талаптары саланы реттеуге жеке көзқарасты талап етеді.

Білім беру мен салалық реттеу арасындағы сәйкессіздік ұзақ уақыт бойы проблемалардың бірі болып қала берді.

Сондықтан авиация мамандарын даярлау ерекшеліктерін неғұрлым нақты бекітуге, толыққанды ұшу және жаттығу даярлығын дамытуға және кадрларды даярлау мен қолданбалы зерттеулерді қаржыландырудың тұрақты тетіктерін құруға бағытталған заңнамадағы өзгерістер талқыланады.

Авиация ғылымының дамуы ерекше маңызды. Қазіргі заманғы авиация өте жылдам өзгеруде: цифрландыру, жасанды интеллект, ұшқышсыз жүйелер және жаңа инженерлік шешімдер мамандарға жаңа талаптарды қалыптастырады.

Мұндай жағдайда университет енді тек білім беру қызметін атқара алмайды. Ол білім беру, қолданбалы ғылым және саланың технологиялық шешімдері бір уақытта дамитын орталыққа айналуы керек.

Дәл осы логикада академия қазір авиациялық зерттеулер ғылыми-зерттеу институтын құру үстінде. Оның міндеті – білім беру процесін, ғылыми зерттеулерді және саланың нақты қажеттіліктерін біріктіру.

Студенттер үшін бұл қолданбалы жобаларға қатысу және оқу кезінде де заманауи технологиялармен жұмыс істеу мүмкіндігі. Сала үшін – өз құзыреттерін қалыптастырудың және авиациядағы ұлттық ғылыми-технологиялық әлеуетті дамытудың қосымша құралы.

Тұтастай алғанда, мемлекеттік саясат жекелеген кадрлық мәселелерді шешуден Қазақстанның ұзақ мерзімді кадрлық тұрақтылығына, халықаралық стандарттарға және азаматтық авиациясының технологиялық дамуына бағдарланған мамандарды даярлаудың толыққанды жүйесін қалыптастыруға біртіндеп ауысады деп айтуға болады.

– Қазіргі уақытта авиация саласы технологиялық трансформацияның ең ауқымды кезеңдерінің бірін бастан кешіруде. Бұл мамандарды даярлауға қалай әсер етуде?

– Цифрландыру, жасанды интеллект, ұшқышсыз жүйелер, үлкен деректерді талдау технологияларды ғана емес, авиация мамандарын даярлау логикасын да біртіндеп өзгертуде.

Егер бірнеше жыл бұрын классикалық ұшқыштарды, инженерлерді немесе диспетчерлерді даярлау басты міндет болса, қазір салаға цифрлық ортада жұмыс істеуге, интеллектуалды жүйелермен өзара әрекеттесуге және жаңа технологияларға тез бейімделуге қабілетті мамандар қажет.

Ұшқышсыз авиация сегменті ерекше белсенді дамып келеді. Дрондар қазірдің өзінде логистикада, инфрақұрылымды бақылауда, ауыл шаруашылығында, энергетикада, қауіпсіздік жүйелерінде және басқа салаларда белсенді қолданылады. Іс жүзінде авиация саласының жаңа секторы өзінің технологияларымен, инфрақұрылымымен және кадрларға қойылатын талаптарымен қалыптасуда.

Қазақстан Республикасының азаматтық ұшқышсыз авиациясын дамытудың 2025-2031 жылдарға арналған тұжырымдамасы шеңберінде академия 2024 жылдан бастап «Ұшқышсыз ұшу аппараттары мен жүйелері» білім беру бағдарламасын іске асырады. Дайындық ұлттық және халықаралық талаптарды ескере отырып жүргізіледі және ұшқышсыз авиациялық жүйелер операторларын және қашықтықтан басқарылатын платформалардың сыртқы ұшқыштарын оқытуды қамтиды.

Бағдарламаны іске қосу кезінде практикалық дайындыққа баса назар аударылды. Ол үшін Академияда ұшқышсыз жүйелерді басқаруға, техникалық қызмет көрсетуге және бағдарламалауға арналған жаттықтырғыштармен, симуляторлармен және жабдықтармен мамандандырылған оқу-зертханалық база құрылды.

Технологияның дамуы енді ұшқышсыз авиацияға ғана әсер етпейді. Азаматтық авиацияның барлық дерлік бағыттарына – әуе кемелерінің техникалық жағдайын болжау мен деректерді талдаудан бастап әуе қозғалысын басқаруға және әуежайлардың тиімділігін арттыруға дейін жасанды интеллект біртіндеп енгізілуде.

Сәйкесінше мамандарға қойылатын талаптар да өзгереді. Бүгінгі таңда ұшқыш, инженер немесе диспетчер цифрлық платформалардың, интеллектуалды жүйелердің және заманауи деректерді өңдеу технологияларының жұмыс принциптерін түсінуі керек.

Бұл трансформацияда AI-SANA ұлттық бағдарламасы маңызды рөл атқарады. Бағдарлама аясында Азаматтық авиация академиясы жасанды интеллект пен цифрлық элементтерді білім беру бағдарламаларына біріктіреді, жобалық қызметті дамытады және студенттер Coursera-ны қоса алғанда, халықаралық білім беру платформаларында білім алады.

Қазірдің өзінде цифрландыру авиациялық кәсіптердің құрылымына әсер етуде. Интеллектуалды басқару жүйелерімен, авиациялық процестердің цифрлық егіздерімен, деректерді талдаумен және ұшқышсыз платформаларды бір әуе кеңістігіне біріктірумен байланысты жаңа бағыттар пайда болады. Шын мәнінде, авиация маманының икемді, технологиялық және пәнаралық жаңа моделі қалыптасуда. Салаға инженерлік дайындықты, цифрлық құзыреттілікті және үздіксіз технологиялық өзгерістер жағдайында жұмыс істеу қабілетін біріктіретін кәсіби маман қажет.

Технология маманды алмастырмайды. Олар жұмыс қауіпсіздігін, дәлдігін және тиімділігін арттыратын құралға айналады. Сондықтан авиациялық білім берудің басты міндеті нақты салалық ортада заманауи технологияларды сауатты қолдана алатын адамдарды даярлау болып қала береді.

– Бүгінгі білім беру жүйесі жаңа қиындықтарға тап болуда, ең алдымен толықтай тәжірибеге бағытталған тәсілдің қажеттілігімен бетпе-бет келуде. Азаматтық авиация академиясы бұл өзгерістерге қалай бейімделуде?

– Өзгерістер шынымен де өте тез болып жатыр. Бұрын негізгі назар диплом алуға және классикалық академиялық дайындыққа аударылса, қазір жұмыс берушілерге мансабының басында да нақты өндірістік ортада жұмыс істей алатын мамандар қажет.

Бұл әсіресе авиация саласы үшін өте маңызды. Мұнда қателіктердің құны жоғары, қауіпсіздіктің қатаң талаптары және технологияның үнемі жаңаруы бар. Сондықтан дайындық моделі біртіндеп икемді, тәжірибеге бағытталған және саламен тығыз байланысты болады.

Негізгі бағыттардың бірі – практикалық кәсіби құзыреттіліктерді қалыптастыруға бағытталған дуальды оқытуды және competency-based training and assessment (CBTA) – даярлау моделін дамыту болды. Студенттер тек аудиторияларда ғана емес, сонымен қатар тікелей азаматтық авиация кәсіпорындарында білім алады, нақты өндірістік процестер мен саланың талаптарына енеді, практикалық тәжірибе алады.

Қазір дуальды форматта 220-дан астам студент оқиды, ал серіктес кәсіпорындар саны 48-ге жетті. Олардың ішінде әуежайлар, Қазаэронавигация және авиациялық-техникалық кәсіпорындар бар.

Авиация саласының тез өзгеретіні соншалық, дәстүрлі модель маман бүкіл мансабында бір рет білім алған кезде жұмысын тоқтатады. Сондықтан, бүгінде жаңа құзыреттерді жедел игеруге және оларды жеке сертификаттармен растауға мүмкіндік беретін шағын білім беру бағдарламалары үлкен рөл атқарады. Бұл тәсіл әсіресе цифрлық технологиялармен, авиациялық қауіпсіздікпен, ұшқышсыз жүйелермен және инженерлік дайындықпен байланысты бағыттарда сұранысқа ие.

Оқу процесінің логикасы да өзгереді. Студенттер біртіндеп теорияны пассивті игеруден жобалық іс-шараларға қатысуға, заманауи цифрлық платформалармен жұмыс істеуге және қолданбалы мәселелерді шешуге көшеді, өз құзыреттерін үнемі дамыту қажет болатынын түсінеді.

– Халықаралық компонент түлектерді оқыту сапасына және бәсекеге қабілеттілігіне айтарлықтай әсер етеді. Сіздің халықаралық серіктестеріңіз кімдер?

– Авиация бастапқыда қауіпсіздікке, персоналдың біліктілігіне және дайындықты ұйымдастыруға бірыңғай талаптар қолданылатын халықаралық жүйе ретінде дамиды. Соңғы жылдары халықаралық өзара іс-қимылға деген көзқарас айтарлықтай өзгерді. Егер бұрын академиялық алмасулар мен келісімдерге қол қоюға баса назар аударылса, бүгінде білім беру бағдарламаларын тереңірек біріктіруге, бірлескен жобаларға және халықаралық дайындық стандарттарын енгізуге баса назар аударылады.

Негізгі бағыттардың бірі азаматтық авиация академиясының Kent State University-мен (АҚШ) ынтымақтастығы болды. Қазір өзара іс-қимыл практикалық деңгейге көтерілуде – қос дипломды бағдарламалар, бірлескен зерттеулер, академиялық ұтқырлықты дамыту және білім беру бағдарламаларын авиация саласының заманауи талаптарымен үйлестіру талқылануда.

Сонымен қатар, Kent State University-мен серіктестікте Қазақстанда халықаралық авиациялық университет құру жобасы пысықталуда. Бұл елімізде халықаралық деңгейдегі авиациялық білім берудің жаңа платформасын қалыптастырудың бірегей мүмкіндігі.

Академияның жаһандық кәсіби бастамаларға қатысуы маңызды бағыт болып қала береді. Азаматтық авиация академиясы ALICANTO авиациялық университеттерінің жаһандық желісі ICAO TRAINAIR PLUS бағдарламасының қатысушысы, сондай-ақ авиация мамандарының жаңа буынын дамытуға бағытталған ICAO NGAP бастамасына қатысады.

Сонымен қатар Еуропа, АҚШ және Азияның жетекші авиациялық университеттерімен және орталықтарымен ынтымақтастық кеңеюде. Мұндағы басты міндет – заманауи білім беру технологияларына, халықаралық дайындық әдістемелеріне және үздік салалық тәжірибелерге қол жеткізу.

Дайындықтың халықаралық салыстырмалылығына айрықша назар аударылады. Мысалы, ұшқыштарды даярлау бағдарламасы үшін ICAO Operational Level 4 авиациялық ағылшын тілінің міндетті деңгейі белгіленген, онсыз халықаралық авиациялық ортаға толық қатысу мүмкін емес.

Келесі кезең – 2027 жылға жоспарланған AABI халықаралық аккредиттеуден өту. Бұл білім беру бағдарламаларының халықаралық талаптарға сәйкестігін растауға және Академияның жаһандық білім беру кеңістігіндегі позициясын нығайтуға мүмкіндік береді.

---

АННОТАЦИЯ

Глобальный дефицит кадров в авиационной отрасли, цифровизация и технологическая трансформация предъявляют новые требования к системе авиационного образования и подготовке специалистов. Академия гражданской авиации уделяет особое внимание модернизации системы подготовки авиационных кадров, развитию инфраструктуры, укреплению международного сотрудничества, внедрению международных стандартов ICAO и EASA, дуального обучения, искусственного интеллекта и беспилотной авиации.