І-CRAFT 2026: Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық ғылым академиясы жаһандық аграрлық диалогтің эпицентріне айналды

2026 жылғы 22 қыркүйекте Қазақстан Республикасы Президентінің жанындағы Ұлттық ғылым академиясы түрік әріптестерімен бірлесіп, ауыл шаруашылығы және азық-түлік технологиялары саласындағы зерттеулер жөніндегі VI халықаралық І-CRAFT 2026 конференциясын (International Conference on Research of Agricultural and Food Technologies) ұйымдастырды.

Ауқымды ғылыми форум агроөнеркәсіптік кешеннің перспективаларын, азық-түлік қауіпсіздігін және агроазық-түлік жүйелерінің тұрақты дамуын талқылау үшін жетекші сарапшыларды, мемлекеттік құрылымдардың өкілдерін, аграрлық бизнес өкілдерін және технологиялық шешімдер әзірлеушілерді жинады. Қатысушылардың қатарында – ғылыми мекемелер мен жоғары оқу орындарының басшылары, бейінді ведомстволардың делегаттары, халықаралық мамандар, агрономия, азық-түлік технологиялары, биоинженерия, селекция және генетика, мал шаруашылығы, экология, цифрландыру және нақты егіншілік саласындағы сарапшылар.

І-CRAFT 2026 конференциясының негізгі мәселесі азық-түлік қауіпсіздігін кепілдендіру, ауыл шаруашылығының климаттық өзгерістерге тұрақтылығын арттыру және ғылыми әзірлемелерді нақты өндіріске енгізуді жеделдету үшін тиімді ғылыми-технологиялық тәсілдерді іздеу болды.

Іс-шараның күн тәртібі БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттарын іске асырумен, ең алдымен азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету мен тұрақты ауыл шаруашылығын дамытуды көздейтін ТДМ 2 «Аштықты жою», сондай-ақ жер қорларын ұтымды пайдалануға, топырақтың деградациясын болдырмауға және экожүйелерді сақтауға бағытталған ТДМ 15 «Құрлықтағы экожүйелерді сақтау» мақсаттарымен тікелей үйлесті.

Конференция ҚР ҰҒА президенті, профессор Ақылбек Күрішбаевтың сөз сөйлеуімен басталды.

«Бүгінде азық-түлік қауіпсіздігі жаңа мазмұнға ие болып отыр. Әлемде әлі де жүздеген миллион адам аштыққа тап болып, миллиардтаған адам толыққанды және пайдалы тағамға тұрақты қол жеткізе алмай отыр. Сонымен қатар халық саны өсіп, климат өзгеріп, суға қолжетімділік қысқарып, топырақтың деградациясы күшейіп, экожүйелерге жүктеме артып келеді», – деді ол.

Сондықтан міндет тек өндіріс көлемін қарапайым ұлғайтумен шектелмейді. Аз су, энергия, тыңайтқыш және басқа да ресурстарды пайдаланып, көбірек және сапалырақ өндіру қажет. Сонымен бірге біз топырақтың құнарлылығын, биоалуантүрлілікті және табиғи жүйелердің тұрақтылығын сақтауымыз керек. Өнімділік, ресурс үнемдеу және азық-түлік сапасын ұштастыра білу – аграрлық ғылым тиімділігінің бірінші және басты өлшеміне айналып отыр.

Сонымен қатар біздің елімізде аграрлық өндіріс өте күрделі табиғи-климаттық жағдайларда дамып келеді. Құрғақшылық, ылғал тапшылығы, топырақтың тұздануы мен деградациясы, жайылымдар өнімділігінің төмендеуі, жем-шөп базасының тұрақсыздығы, су ресурстарының трансшекаралық сипаты және өңірлер арасындағы айтарлықтай айырмашылықтар ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығына тікелей әсер етеді. Осы жағдайда Қазақстан тек климаттық тәуекелдері жоғары аумақ қана емес, сонымен бірге тұрақты ауыл шаруашылығы технологияларын әзірлеу мен сынауға арналған ауқымды табиғи зертхана болып табылады».

Ақылбек Күрішбаев төрт негізгі бағыт бойынша бірлескен халықаралық жобаларды дамыту қажеттігін атап өтті:

– Климатқа төзімді селекция және тұқым шаруашылығы – құрғақшылыққа, ыстыққа, ауруларға төзімді және терең қайта өңдеуге жарамды, мақсатты модельдер бойынша жаңа буын сорттарын шығару.

– Генетика, жем-шөп базасы және мал шаруашылығының ветеринариялық-биологиялық қауіпсіздігі – геномдық селекцияны қолдану, генетикалық ресурстарды сақтау және мал өнімділігін арттыру.

– Су үнемдеу технологиялары және агроландшафттарды интеллектуалды басқару – су балансы мен топырақ жағдайын нақты бағалау негізінде егістіктер мен суаруды басқару.

– Терең қайта өңдеу, функционалдық тағамтану және азық-түлік шығынын қысқарту – қосылған құны жоғары өнімдер жасау және сапалы сақтау жүйелерін дамыту.

Жұмыстың жеке блогы жас ғалымдардың ұтқырлығына, докторанттарды бірлесіп даярлауға және түрік әріптестерімен өзара іс-қимылда зерттеушілердің ортақ зертханалық және далалық инфрақұрылымда жұмыс істеуіне арналуы тиіс.

«Басты нәтиже бірлескен зерттеулер, тәжірибеде тексерілген технологиялар, сондай-ақ өндіріс пен қоғам сұранысына жауап беретін шешімдер болуы тиіс. Қазақстан бұл жұмыста өзінің ғылыми әлеуетін, әртүрлі табиғи-климаттық аймақтарын, эксперименттік алаңдарын және халықаралық ынтымақтастық мүмкіндіктерін ұсынуға дайын. AgriCraft 2026 еліміздің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтудың, жаңа консорциумдар құрудың және ұзақ мерзімді жобаларды іске асырудың бастауы болады деп сенемін», – деді Ұлттық ғылым академиясының президенті.

Конференцияны ұйымдастыру комитетінің өкілі, Чукурова университетінің (Түркия) профессоры Тунахан Эрдем кездесудің басты міндеті академиялық презентациялар шеңберінен шығып, ұзақ мерзімді халықаралық серіктестік құру екенін атап өтті:

«Біздің жұмысымыздың басты мақсаты – нақты ынтымақтастық. Мұндай алаңдардың құндылығы – олар Қазақстанда да, Түркияда да бірлескен ғылыми жобаларға, тәжірибе алмасуға және жаңа халықаралық форумдар өткізуге негіз қалайды».

Конференцияда Орталық Азияның ресурстық проблемаларын практикалық шешуге ерекше назар аударылды. Атап айтқанда, У. М. Ахмедсафин атындағы гидрогеология және геоэкология институты өз зерттеулерінде Қазақстанның жерасты суларына қатысты мәселелердің толық кешенін, соның ішінде бейінді Атлас жасауды қамтиды. Институттың қарамағында ең мықты зертханалық базалар бар. Химиялық-аналитикалық зерттеулер зертханасы – елдегі минералды суларға егжей-тегжейлі талдау жасай алатын азғантай зертханалардың бірі. Ғылыми әлеует жетекші гидрогеологтар мен жас PhD мамандарының командасымен қамтамасыз етілген. Жаһандық жылыну салдарынан таулардағы мұздықтардың көлемі мен саны 2–2,5 есе қысқарды, сондықтан ресурстарды мақсатты пайдалану үшін тасқын суларын жинау жүйелерін әзірлеу қажет. Қазіргі уақытта күн тәртібінде су ресурстарын сауатты пайдалану және жоғары білікті кадрларды даярлау мәселесі өткір тұр.

Су факторымен қатар, негізгі дақылдарды селекциялау аграрлық ғылымның маңызды буыны болып қала береді. Бидай елдің егістік жерлерінің жартысын (12 млн га) алып жатыр және ол тек экспорт үшін ғана емес, сонымен қатар оны терең қайта өңдеу жөніндегі жоспарланған жобалар үшін де маңызды. Өнімділік бойынша артта қалуды еңсеру үшін 13 командадан құрылған қазақстандық консорциум Джон Иннес орталығымен (Ұлыбритания) бірлесіп, селекциялық циклді қысқарту және бейімделген жоғары өнімді сорттарды жасау мақсатында Уоткинс тарихи коллекциясының базасында маркерге бағдарланған селекцияны, толық геномдық ассоциациялық іздеу және кірістірілген ассоциативтік карталау технологияларын енгізуде.

Өңірде инновацияларды енгізу тақырыбын цифрлық әзірлеушілер жалғастырды. Өңірлік жобалардың аштықты жою жөніндегі жаһандық проблемаға қалай әсер ете алатыны туралы сұраққа жауап бере отырып, Наманған мемлекеттік техникалық университетінің (Өзбекстан) цифрлық технологиялар кафедрасының доценті М. Тоқтасынов бұл ретте болашақтағы дағдарыстардың алдын алу туралы да айтылып отырғанын атап өтті. Климаттық тәуекелдер, топырақтың сарқылуы және су тапшылығы бүгіннен бастап алдын алу шараларын талап етеді. Осындай шешім ретінде өзбекстандық IT-мамандар аграрлар үшін ақылды жүйе әзірлеуде: далалық және зертханалық зерттеулерді жасалып жатқан базамен ұштастыра отырып, жасанды интеллект негізіндегі бағдарлама топырақ құрамын талдап, нақты учаскеде қандай дақылдар ең жоғары өнім беретінін анықтайды. Ресурстарды сауатты және тиімді пайдалану жердің құнарлылығын арттыруға және азық-түлік әл-ауқатына әкеледі.

• 

• 

• 

• 

І-CRAFT 2026 қатысушылары ғылыми және технологиялық бағыттардың кең спектрін қарастырады:

· Азық-түлік қауіпсіздігі және агроазық-түлік жүйелерінің тұрақтылығы;

· Ақылды және нақты егіншілік (Smart & Precision Farming);

· Агрономияға жасанды интеллект, Big Data және предиктивті аналитиканы енгізу;

· Ауыл шаруашылығы алқаптарын цифрлық мониторингілеу, БПЛА, GPS-технологияларды және робототехниканы пайдалану;

· Климатқа төзімді сорттарды шығару үшін селекция, геномика, феномика және биотехнологиялардың озық әдістері;

· Аграрлық шикізаттың инновациялық тағамдық инженерия, қайта өңдеу және консервілеу технологиялары;

· Функционалдық тағамтану және өнімдердің биологиялық құндылығын сақтау әдістері;

· Ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығының климаттық ізін азайту;

· Су және жер ресурстарын ұтымды пайдалану, топырақ құнарлылығын сақтау және оның деградациясын болдырмау;

· Аграрлық саланы климатқа бейімдеу және экологиялық тұрақты технологияларды дамыту;

· Ғылым, білім және агробизнесті интеграциялау, сондай-ақ әзірлемелердің өнеркәсіпке трансферін жеделдету.

І-CRAFT 2026 алаңында өз зерттеулері мен жобаларын аграрлық және тағамдық ғылымның алдыңғы шебінде еңбек етіп жүрген танымал шетелдік ғалымдар таныстырады, олардың қатарында Да-Вэнь Сунь, Вида Шимат, Туба Эсатбейоглу, Бриджеш К. Тивари, Александр Н. Христов, Ён Сук Чон, Фахим Шахзад Балоч, М. Джунейт Багдатлы, Илькнур Багдатлы, Чагдаш Дживелек бар.

І-CRAFT 2026 конференциясының Алматыда өткізілуі Ташкент пен Гянджадағы форумдардан кейінгі халықаралық конференциялар легін жалғастырып, Қазақстанның ауыл шаруашылығы ғылымы, азық-түлік технологиялары және тұрақты даму саласындағы мемлекетаралық өзара іс-қимыл үшін Орталық Азияның басты алаңдарының бірі ретіндегі ұстанымын нығайтты.