Халықтың болашағы балалық шақтың тыныш қадамдарында – алғашқы сөздерде, алғашқы сұрақтарда, алғашқы адамгершілік таңдауда туады. Дәл мектепке дейінгі жылдары тұлғаның іргетасы қаланады: тіл қалыптасады, ойлау оянады, баланың жан дүниесі ашылады. Сондықтан осы кезеңде бала өз халқының рухани бастауларына қол жеткізіп, туған мәдениеттің тірі сөзін естіп, оның сұлулығы мен даналығын сезінуі өте маңызды.

Мектепке дейінгі жас – баланың дүниетанымының, адамгершілік бағдарының және сөйлеу мәдениетінің негіздері қаланатын кезең. Бұл кезеңде балаларды көркем сөз арқылы ұлттық құндылықтарға баулу міндеті ерекше маңызды. Бұл үдерісте ұлы қазақ ойшылы Абай Құнанбаевтың мұрасы айрықша орын алады. Оның өлеңдері, қара сөздері, әндері мен мысалдары балаға жақсылық пен әділеттілік әлемін ашады, ақиқат пен жалған құндылықтарды ажыратуға үйретеді, ішкі мәдениетті, адамгершілікті, әділеттілікті, еңбекқорлықты, адалдықты қалыптастырады, достыққа баулиды.

Астана қаласы әкімдігінің № 98 «Мирас» балабақшасы базасында үш жыл бойы Абай шығармаларын білім беру үдерісіне интеграциялауға бағытталған «Абай аманаты» жобасы іске асырылуда. Бұл жоба ақын шығармашылығымен танысу ғана емес, баланың оның даналығымен тірі диалогына айналды.

Жолдың басында балалар әдеби мәтіндерді тыңдаушы ретінде пассивті қабылдады. Алайда біртіндеп оқу, талқылау және шығармашылық тұрғыдан қайта ойлау арқылы олар мазмұнды түсінуге, өз ойларын жеткізуге және адамгершілік тұжырымдар жасауға үйренді. Көркем әдебиет олар үшін дерексіз материал болудан қалып, өмірді тану құралына айналды.

Осылайша, «Шегіртке мен Құмырсқа» мысалымен танысу алғашында кейіпкерлерді жай ғана атаумен шектелді. Бірақ бірнеше сабақтан кейін балалар талқылай бастады: «Құмырсқа еңбекқор, ол қысқа дайындалды», «Шегіртке болашақ туралы ойламады». Мұндай өзгерістер логикалық ойлаудың дамуын және себеп-салдарлық байланыстарды орнату қабілетін көрсетеді.

«Қарға мен Түлкі» шығармасымен жұмыс істеу тәжірибесі де соншалықты көрнекі болды. Егер бастапқыда балалар тек рөлге назар аударса, кейіннен олар кейіпкерлердің іс-әрекеттерін түсініп, қорытындыларды нақты өмірге көшіре бастады. Балалардың бірі: «Қарғаны алдады, өйткені ол мақтанды. Мен де мақтанбаймын», – деді. Бұл сөздерде адамгершілік рефлексияның бастауы жатыр.

Жұмыс барысында түрлі әдістер қолданылды: мәнерлеп оқу, жаттау, әңгімелесу, сахналау, рөлдік ойындар, сұрақ-жауап, сондай-ақ шығармашылық тапсырмалар – сурет салу, ән айту, музыкамен қозғалу. Театрландыру әдісі ерекше тиімді болды: рөлді бастан кешіре отырып, бала кейіпкердің іс-әрекетін жай ғана түсініп қоймай, оны сезінеді.

Сергіту сәті ретінде «Бойы бұлғаң» әні қолданылды, ол балалардың ырғағын, координациясын және эмоционалдық күйін дамытуға ықпал етті. Музыкалық-қимыл элементтері балалардың эмоционалдық саласын ашуға, қысымдылықты жоюға, тіпті ең ұяң балаларды да тартуға көмектесті. Біртіндеп мұндай балалар сабақтардың белсенді қатысушыларына айналып, өз ойларын сенімді жеткізіп, топ алдында сөйлей бастады, ал тез шаршайтын немесе алаңдайтын балалар музыкалық үзілістерден кейін белсенді жұмысқа оралды.

Жоба барысында тәрбиешілер тап болған негізгі мәселелердің бірі – Абай шығармаларының тілдік күрделілігі болды. Кейбір сөздер мен сөз тіркестері балаларға түсініксіз болды. Бұл мәселені шешу үшін мәтіндер жеңілдетіліп, мазмұны өмірлік жағдайлармен байланыстырылды. Сонымен қатар көрнекіліктер, суреттер, қимылдар мен ойын элементтері кеңінен қолданылды. Нәтижесінде балалар мәтінді жеңіл қабылдап, қызығушылық танытты.

Тағы бір байқалған мәселе – кейбір балалардың ұяңдығы және сөйлеуге белсенді қатыспауы. Бұл мәселені шешу үшін рөлдік ойындар мен сахналау әдістері енгізілді. Мысалы, бастапқыда сөйлеуден жалтарған балалар кейіпкер рөлін орындау барысында біртіндеп ашылып, өз ойларын еркін жеткізе бастады. Жоба соңында мұндай балалар топ алдында белсенді сөйлеп, өз пікірлерін айтатын деңгейге жетті.

Абай шығармаларының тілдік қанықтылығына байланысты қиындықтарға қарамастан, педагогтер шешім таба алды: мәтіндер бейімделіп, көрнекі материалдармен сүйемелденіп, балалардың өмірлік тәжірибесімен байланыстырылды. Бұл қабылдауды жеңіл әрі қызықты етті.

Үш жылдық жұмыстың нәтижелері айтарлықтай болды. Балалардың сөздік қоры айқын кеңейіп, байланыстырып сөйлеу қабілеті қалыптасып, пайымдау мен дәлелдеу қабілеті дамыды. Бірақ ең маңыздысы – олардың мінез-құлқы өзгерді. Адамгершілік ұғымдар (адалдық, достық, құрмет) бастапқыда қарапайым түсінік деңгейінде болса, жоба соңында саналы әрекеттерге айнала бастады. Балалар бір-біріне көмектесуді, кешірім сұрауды және өз іс-әрекеттеріне жауапкершілікпен қарауды үйренді. Осылайша, қолданылған әдістемелердің нәтижесінде баланың білімдік қана емес, жеке тұлғалық, рухани және әлеуметтік дамуы да қамтамасыз етілді.

«Абай аманаты» жобасы көркем сөз, ойын және шығармашылық арқылы жеткізілген ұлттық мәдениеттің бала тұлғасын қалыптастырудың қуатты құралына айналатынын дәлелдеді. Абай Құнанбаев мұрасын мектепке дейінгі тәрбие жүйесіне енгізу рухани бай, адамгершілік тұрғыдан тұрақты тұлғаны қалыптастыруға кең мүмкіндіктер ашады. Бұл тәжірибе баланың сөз өнері, эмоционалдық бастан кешіру және шығармашылық қатысу арқылы өзінің ішкі дүниесінің бір бөлігіне айналатын құндылықтарды сезінуге келетінін көрсетеді.

Несібелі СӘРСЕНОВА

«Мирас» №98 балабақшасы МҚКК меңгерушісі

Астана қаласы

Аннотация

В статье рассматривается опыт реализации проекта «Абай аманаты» в дошкольной организации, направленного на формирование нравственных качеств и речевой культуры детей через произведения Абая Кунанбаева. Описаны методы работы, выявлены трудности и представлены результаты трёхлетней практики. Доказана эффективность использования художественной литературы как средства национального воспитания и личностного развития ребёнка.