Еңбекқор, адал және саналы азамат тәрбиелеу
Біздің принципіміз – әділдік,
біздің тірегіміз – жауапкершілік,
біздің мақсатымыз – гүлдену.
Қасым-Жомарт Тоқаев
.
Күрделі, тез өзгеріп жатқан, ақпаратқа және қарама-қайшылықтарға толы ортада қоғам алдында: қалайша мейірімді, сезімтал, сонымен бірге адалдық пен еңбектің не екенін берік білетін адамды өсіруге болады? Мұндай адам өздігінен дүниеге келмейді. Дәл мектепке дейінгі жылдар адамның адамдарға және өзіне деген барлық кейінгі қатынасы құрылатын іргетас болады. Адал және еңбекқор адамды тәрбиелеу – педагогтар мен ата-аналардың ортақ жұмысы, және егер балаларды біздің ортақ адамзаттық және ұлттық құндылықтарымызға сүйенуге үйретсек, бұл жұмыс табыстырақ болады.
Тәрбиелеудің тұжырымдамалық негіздері
Мемлекет басшысы Қ.-Ж. Тоқаев «Білім келешегі: адал азамат, кәсіби маман» тақырыбындағы конференцияда білім мен тәрбиенің ажырамас байланысын атап өтті. Ол: «Білім тәрбиемен бірге жүруі керек. Сапалы білім лайықты тәрбиесіз мүмкін емес. Білім мен тәрбие – кез келген қоғамның екі тірегі және оларды бөлек қарастыруға болмайды. … Жас ұрпаққа білімге ұмтылысты сіңіріп қана қоймай, оны бағыттап, оған дұрыс өмірлік бағдар беру өте маңызды. … Өскелең ұрпаққа біздің ұлттық құндылықтарымызды сіңіру керек. Балалар патриоттық, креативті, созидативті, эрудитті, еңбекқор, қамқор және ұқыпты болып өсуі тиіс».
ҚР Оқу-ағарту министрлігінің 2025 жылғы 26 мамырдағы бұйрығымен жаңа оқу жылынан бастап елдің барлық білім беру ұйымдарында тәрбие жұмысы «Адал азамат» бірыңғай бағдарламасына көшірілді. Тәрбиенің бірыңғай стандарттары барлық балаларға – олардың қай қалада немесе ауылда өсетініне қарамастан – тең жағдай жасауға көмектеседі. Бағдарлама бұрынғы «Бірыңғай тәрбие» тұжырымдамасының логикалық жалғасы болды, бірақ енді ол анағұрлым нақты белгілерге ие болып, Президенттің «Адал азамат – адал еңбек – адал табыс» деген ұстанымына үндес.
Негізгі бағыттар мен іске асыру форматтары
Бұл бағдарлама алғаш рет балабақшалар үшін міндетті болып отыр. Бағдарламаның орталығында – әркімге түсінікті және жақын құндылықтар: әділдік, еңбекқорлық, Отанға деген сүйіспеншілік, үлкендерге құрмет, жақындарына қамқорлық. Бұл тақырыптар бүкіл оқу жылы бойына жалғасып, барлық сабақтар мен іс-шаралардан қызыл жіптей өтеді. Сонымен қатар балабақша өмірі жаңа мағыналар мен форматтарға толығады: кәдімгі қоңыраудың орнына күй әуені естіледі, «Тәлімді он бес минуттықтар» пайда болады, халық ойындары кеңінен қолданылады. Мұның бәрі ұлттық мәдениетті бала үшін табиғи ортаға айналдырады.
Осы идеялардың көпшілігі тәжірибе жүзінде тексерілген. Бұрынғы бағдарлама аясында «Қамқор», «Еңбегі адал – жас өрен», «Smart Bala», «Шабыт», «Ұшқыр ой алаңы», «Балалар кітапханасы» жобалары іске қосылды. Олар өздерінің сұранысқа ие екенін көрсетіп, жұмысын жалғастыруда. Мектепке дейінгі мекемелерде балалардың цифрлық әлемдегі қауіпсіздігіне және буллингтің алдын алуға бағытталған жобалар – «Цифрлық әлемде қауіпсіз қадам», «Буллингтен қорған!», «Қауіпсіз қоғам» – бұл да үлкен тәрбие жұмысының бөлігі.
2025–2026 жылдарға арналған бірлескен жоспарларға жас ұрпақтың тілдік және коммуникативтік дағдыларын дамыту, шешендік өнерге баулу, сондай-ақ көшбасшылық қабілеттерін жетілдіру арқылы жоғары ұлттық санасы мен парасаттылығы бар тұлғаны тәрбиелеу бойынша нақты ұсыныстар енгізілген.
Ұйымдастырылған қызметте және балалар қызметінің басқа түрлерінде өскелең ұрпақтың ұлттық сана-сезімі қалыптасады.
Ұлттық құндылықтардың мектепке дейінгі тәрбиедегі рөлі
Біз жақсы түсінеміз: бала мейірімді әрі адал болып өсуі үшін оған бұл туралы айту жеткіліксіз. Оның айналасында – отбасында, балабақшада, достарының арасында – үлгілерді көруі маңызды. Мектепке дейінгі білім беру өз алдына балаларды Қазақстанның мәдени және рухани-адамгершілік мұрасына баулу міндетін қояды. Мұнда этнопедагогика – ғасырлар бойы сыналған халық даналығы орасан зор рөл атқарады. Қазақ ертегілері, мақал-мәтелдер, әндер, ойындар, салт-дәстүрлер – біз «фольклор» деп атайтын нәрселер балаларға өмірдің тірі мектебін еркін жеткізеді. Бұл элементтер балалар қызметінің барлық түрлеріне – ойын, шығармашылық, еңбек, өзіндік қызметке енгізіледі. Біздің ата-бабаларымыз адамды «сегіз қырлы, бір сырлы» – яғни үйлесімді, жан-жақты, бірақ сонымен бірге тұтас етіп тәрбиелеу туралы айтқаны бекер емес.
Мектепке дейінгі жас – әлеуметтік нормаларды белсенді меңгеру кезеңі. Рухани-адамгершілік құндылықтарды ұрпақтан ұрпаққа сақтау және жеткізу азаматтық пен патриотизмнің іргетасын қалайды.
Күнделікті жұмыстағы практикалық тәсілдер
Адалдық пен еңбекқорлық рухындағы рухани-адамгершілік тәрбие күн бойы балалардың әртүрлі қызмет түрлері арқылы жүзеге асырылады.
Таңертең, шеңберде, біз балалармен қарапайым, бірақ маңызды тақырыптарда әңгімелесеміз: «Егер ойыншық сынса – не істеу керек?», «Неліктен шындықты айту соншалықты маңызды?». Кейде біз тұтас күнді бір құндылыққа арнаймыз – мысалы, «Адал сөз күніне» немесе «Достық күніне».
Сюжеттік ойындарда – «Дүкен», «Аурухана», «Қонақта» – балалар жай ғана рөлдерді ойнап қоймайды, сонымен бірге ар-ожданмен әрекет етуге үйренеді.
Біз бірге қазақ ертегілері бойынша шағын спектакльдер қоямыз («Алдар Көсе және бай», «Адал бала») – және балалар көз алдында алдаудың не екенін және сөзінде тұрудың қаншалықты маңызды екенін бастан кешеді.
Тіл дамыту сабақтарында біз балаларға жай ғана сөйлеуді үйретпейміз, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар және суреттер бойынша әңгімелер арқылы адалдықтың не екенін талқылаймыз.
«Қалай сенімді сақтауға болады» тақырыбына балалар өз әңгімелерін құрастырады – көбінесе өте әсерлі және шынайы.
Еңбекте – күн сайын: ойыншықтарды жинаймыз, гүлдерді суарамыз, дастарханды жайамыз. Мұнда да түсіндіру маңызды: «Сен еңбек еттің – сенің еңбегіңді бағалайды». Осылайша жұмысқа деген құрмет туады.
Балалар адалдықты салады, ол туралы ән айтады, шағын қойылымдарға қатысады. Біз баға қоймаймыз – біз жақсы істерді марапаттаймыз, оларды байқаймыз, талқылаймыз.
Топта «Адал бала» бұрышы пайда болды – онда балалар адалдық туралы өз ойларын сурет немесе жай сөздер арқылы білдіре алады. Бұл әркімнің естілуі мүмкін орын.
Педагогтар балаларда адалдық пен еңбекқорлықты тәрбиелеу, үлкендерге құрмет, мейірімділік, жауапкершілік, қамқорлық қалыптастыру, салауатты өмір салтын және табиғатқа ұқыпты қарауды сіңіру бойынша жүйелі түрде жұмыс істейді.
№43 балабақшадағы инновациялық және әдістемелік жұмыс
Біздің балабақшада екінші жыл «Балабақшада тәрбиелеу мен оқыту процесінде этнопедагогика элементтерін қолдану» бағыты бойынша эксперименттік алаң жұмыс істейді. Этнопедагогика арқылы оқыту және тәрбиелеу» «Асық-терапия «AR-жобасы қазақ ертегілері әлемінде» инновациялық жобалары жүзеге асырылуда.
Өз тәжірибемізбен біз басқа мектепке дейінгі ұйымдардың әріптестерімен бөлісеміз. Біздің балабақшада біз «Әке – менің мақтанышым», «Этнопедагогика – ұлттық тәрбиенің негізі», «Ұлттық дәстүрлі ойындар мен қызмет балаларды дамыту құралы ретінде» тақырыптарында қалалық семинарлар өткіздік. Жұмыс нәтижелері «Білім айнасы» редакциясында жарияланды. Ал жас педагогтарға арналған тренингтер ұйымдастырылып, олардың нәтижелері республикалық жинақтарда көрсетілді. .
Отбасы адамды қалыптастырады
Бірақ ең маңыздысы балабақша қабырғасында емес, үйде болады. Отбасы өскелең ұрпаққа ата-бабалар дәріптеген рухани-адамгершілік құндылықтар мен салт-дәстүрлерді сақтайды және жеткізеді, олардың негізінде азаматтық пен патриотизм сезімдері қалыптасып, дамиды. Сондықтан біз ата-аналармен жұмысқа көп көңіл бөлеміз. Әңгімелесулер, консультациялар, сұрақ-жауап кештерін өткіземіз. «Менің отбасымдағы адалдық ережелері» жобасы өте қызықты болды – балалармен бірге ата-аналар өздерінің отбасылық адалдық кодекстерін құрастырды. Біз бірлескен «жақсы істер күндерін», педагогикалық қонақжайларды, ата-аналар конференцияларын ұйымдастырамыз.
Ата-аналармен жұмыс жеке және топтық консультацияларды, кездесулерді, пікірталастарды, «ауызша журналдарды», сұрақ-жауап кештерін қамтиды. Сабақтардың бейнежазбалары ата-аналар балабақшаның өмірін көріп, оны бізбен бірге талқылай алуы үшін балабақшаның Instagram және Telegram-арналарына тұрақты түрде жарияланады..
Ата-аналардың педагогикалық білімін арттыру және оларды балабақша өміріне тарту отбасы мен педагогтар арасында сенімді қарым-қатынас құрып, балаларды тәрбиелеуге игі әсер етеді.
Қорытындылай келе, қазіргі мәдени ортада мектепке дейінгі жастағы балаларды толеранттылыққа, мейірімді қарым-қатынасқа, жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтарға баулу ерекше маңызға ие болады. Баланың адал еңбекке, білім алуға, қоғамға пайда келтіруге деген сүйіспеншілігі мен құрметін тәрбиелеу – мектепке дейінгі білім берудің басты мақсаттарының бірі. Мұнда жылдам шешімдер мен әмбебап рецепттер жоқ. Бұл отбасы, тәрбиешілер, қоғам қатысатын күнделікті, ұсақ-түйек еңбек. Бірақ біз сенімдіміз: егер бала кішкентайынан үлкендерге құрметті, еңбек ету әдетін, туған жерге деген сүйіспеншілікті бойына сіңірсе, егер ол ата-бабасының дана сөздерін естіп, жанынан лайықты үлгілерді көрсе – ол біз мақтана алатын азамат болып өседі.
Назкен РЫСБАЕВА
педагогика ғылымдарының магистрі,
педагог-модератор,
инновациялық әдіскер
Астана қ. №43 «Қызғалдақ» балабақшасы
АННОТАЦИЯ
В статье представлен опыт детского сада №43 «Кызгалдак» (г. Астана). В ней описываются пути формирования у детей нравственности, трудолюбия, патриотизма, ответственности и честности. Автор демонстрирует эффективные способы использования в воспитательном процессе народных традиций и инновационных подходов.
Статья адресована педагогам, методистам дошкольных образовательных организаций, а также всем специалистам и родителям, которые ставят целью воспитание детей на основе национальных ценностей, прививая им честность и трудолюбие.
Comments