Балабақшадағы даму ортасын жобалау: дағдылы дүниелерге жаңаша көзқарас

Үйретпей-ақ тәрбиелеуге бола ма? Баланы айналасындағы кеңістікті жай ғана өзгерту арқылы дамытуға бола ма? Қазіргі педагогика бұған оң жауап береді: сауатты ұйымдастырылған білім беру ортасы мектеп жасына дейінгі баланы күн сайын ойлауға, зерттеуге, шығармашылық танытуға және өз жаңалықтарын ашуға ынталандыратын «үшінші тәрбиешіге» айналады.

Мектепке дейінгі білім беру саласындағы көптеген зерттеулер білім беру ортасының сапасы баланың интеллектуалдық, танымдық, әлеуметтік және эмоционалды дамуына тікелей әсер ететінін растайды.

Бөбекжай кеңістігі неғұрлым ойластырылып ұйымдастырылса, мектеп жасына дейінгі баланың бастамашылық, дербестік және шығармашылық әлеуетін көрсету мүмкіндіктері соғұрлым көп болады.

Заманауи дамытушы орта қандай болуы керек деген заңды сұрақ туындайды. Баланы шектемейтін, керісінше оны зерттеуге, ойнауға, шығармашылық танытуға және жаңаны ашуға шабыттандыратын кеңістікті қалай құруға болады? Бұл сұрақтың жауабын Льюис Кэрроллдың «Алиса ғажайыптар елінде» ертегісі таңғажайып дәлдікпен бейнелейді. Сиқырлы әлемге түскен Алиса «Мені іш» деген жазуы бар бөтелкеге және «Мені же» деген тортқа тап болады. Автор бала табиғатының басты ерекшеліктерінің бірін – табиғи білгіштікті нәзік жеткізген. Дәл осылай білім беру ортасы құрылуға тиіс: оның әрбір элементі балаға «мені ал», «мені зертте», «менімен ойна» деген сөздермен үндеп, әрекетке және өз бетінше жаңалық ашуға итермелеуі керек.

Сондықтан дамытушы орта – бұл жай ғана ойыншықтар мен жиһаздар жиынтығы емес, әрбір заттың педагогикалық құндылығы бар кеңістік. Кітап бұрышында тек қызықты кітаптар ғана емес, сонымен қатар оқуға деген құштарлық туғызатын ыңғайлы орын да маңызды. Құрылыс орталығында конструктордан басқа көліктер, жануарлар мүсіншелері, жол белгілері және басқа да бөлшектер пайда болады, олар қарапайым құрылысты қызықты сюжеттік ойынға айналдырады. Мұндай «ақылды орта» баланың серіктесіне айналып, оның бастамасы мен шығармашылық белсенділігін қолдайды.

Соңғы жылдары біздің бөбекжайдың педагогтері әрбір тәрбиеленушінің үйлесімді дамуы үшін жағдай жасай отырып, пәндік-кеңістіктік ортаны мақсатты түрде жаңғыртуда. Топтарда әртүрлі білім беру орталықтары пайда болды: үстел ойындарына арналған үстелдер, құрылыс салуға арналған кең кілемдер, сурет салу және шығармашылық үшін мольберттері бар аймақтар. Кеңістік 3-6 балаға арналған шағын жартылай жабық ойын аймақтарына ұйымдастырылған. Мұндай ұйымдастыру балалардың бір-бірімен өзара әрекеттесуіне, басқаларға кедергі жасамауына көмектеседі. Сонымен қатар тәрбиеленушілер ортаның жекелеген элементтерінің орналасуын өз бетінше өзгерте алады, бұл жауапкершілік сезімін және ортақ кеңістікке тиесілілікті қалыптастырады.

Балалардың шығармашылығын дамытуға ерекше назар аударылады. Шығармашылық шеберханалар қарындаштармен, бояулармен, пластилинмен, балшықпен, коллаж материалдарымен және қауіпсіз құралдармен жабдықталған. Балалар жасаған суреттер мен қолөнер бұйымдары бөбекжай интерьерінің бір бөлігіне айналады. Бұл баланың өз еңбегінің маңыздылығын сезінуіне және өз шығармашылығының нәтижелерін көруіне көмектеседі.

«Жайлы бұрыштар» да маңызды емес – бұл баланың өзімен-өзі болуына, тыныш кітап оқуына, музыка тыңдауына, қиялдауына немесе жай демалып қалуына болатын шағын кеңістіктер. Мұндай аймақтар мектеп жасына дейінгі баланың эмоционалды әл-ауқаты мен ішкі тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі.

«Сөйлейтін қабырғалар» деп аталатындар ерекше рөл атқарады. Үй-жайларда балалар суреттері, автопортреттер, шығармашылық жобалар, бой өлшейтін сызғыштар, STEM бағыты бойынша материалдар, үй жануарларының фотосуреттері, балалардың ұлттық ойындар – асық, бес кеней, бес атар туралы сызбалары мен әңгімелері орналастырылады. Мұның бәрі білім беру кеңістігін тірі етеді, балаға өз жетістіктерін көруге, бұрын оқылған тақырыптарға қайта оралуға және оларға деген қызығушылығын тереңдетуге көмектеседі.

Педагогтердің міндеттерінің бірі бай сөйлеу ортасын құру болды. Дәстүрлі түрде сөйлеуді дамыту негізінен ұйымдастырылған сабақтарда жүзеге асады, ал күнделікті өмірде сөйлеу белсенділігі үшін мүмкіндіктер жеткіліксіз пайдаланылады. Сондықтан көркем және танымдық әдебиет енді тек сөйлеу орталықтарында ғана емес, сонымен қатар шығармашылық шеберханаларда, табиғат бұрыштарында және тіпті жатын бөлмелерде – бала демалмас бұрын тыныш кітап парақтай алатын жерлерде орналастырылады.

Заманауи ортаның ажырамас бөлігі педагогикалық «провокациялар» – баланың табиғи қызығушылығын тудыратын жағдайлар болды. Үстел үстіне тұзды қамыр, түймелер, таяқшалар немесе ерекше табиғи материалдар салынған банкаларды қалдыру жеткілікті, сонда балалар оларды қарап, талқылап, тәжірибе жасап және оларды пайдаланудың жаңа тәсілдерін ойлап таба бастайды. Мұндай сәттер зерттеу қызметі мен сыни ойлауды дамытудың бастапқы нүктесіне айналады.

Мектеп жасына дейінгі баланың білгіштігі үнемі тәжірибе жасау мүмкіндігін талап етеді. Сондықтан топтарда құм, су, табиғи материалдар, тастар, өсімдіктер коллекциялары және бақылаулар мен тәжірибелерге арналған басқа да объектілер бар зерттеу орталықтары құрылған.

Өз тәжірибесі арқылы алынған білім балаларда әлдеқайда терең және берік меңгеріледі.

Білім беру ортасында орталық орынды ойын алады. Дәл ойында қиял, ойлау, коммуникативті дағдылар және шешім қабылдау қабілеті қалыптасады. Осы мақсатта әр топта сюжеттік-рөлдік, театрлық, құрылыс және шығармашылық орталықтар жабдықталған, бұл балаларға өз қызығушылықтарына сәйкес әрекетті еркін таңдауға мүмкіндік береді.

Маңызды қағидат – ортаның қолжетімділігі. Барлық материалдар баланың көз деңгейінде орналасқан, ашық қойылған және таңбаланған контейнерлерде жүйеленген. Мұндай тәсіл балаларға қажетті заттарды өз бетінше таңдауға, өз қызметін ұйымдастыруға және ересек адамның үнемі көмегіне тәуелді болмауға мүмкіндік береді.

Әрине, бір мақала аясында бөбекжайдың пәндік-кеңістіктік ортасында болып жатқан барлық өзгерістер туралы толық айту мүмкін емес. Дегенмен, басты қорытынды өзгеріссіз қалады: заманауи білім беру ортасы баланың қызығушылықтары мен оның танымға деген табиғи ұмтылысының айналасында ұйымдастырылуға тиіс. Оның міндеті – балаларды жай ғана алып қою емес, зерттеуге, тәжірибе жасауға, сөйлесуге және жасампаздыққа деген ұмтылысты ояту.

Дәл осы жауапкершілікті бүгінгі күні мемлекеттік білім беру стандарты мектепке дейінгі ұйымға жүктейді. Бөбекжай жұмысы сапасының басты көрсеткіші – баланың нақты жетістіктерінің жиынтығы емес, әрбір тәрбиеленушінің өз қабілеттерін аша алатын жағдайларды жасау. Ал осы жағдайлардың негізіне ойластырылған пәндік-кеңістіктік орта, кәсіби психологиялық-педагогикалық қолдау және әрбір баланың бірегейлігіне деген құрмет жатады.

Роза БАЗАРБАЕВА

Астана қаласындағы №75 «Балалық Шақ» бөбекжайының

меңгерушісі

---

Аннотация

В статье рассматриваются современные подходы к организации развивающей предметно-пространственной среды в дошкольной организации. Автор показывает, как продуманное образовательное пространство становится эффективным инструментом развития познавательной активности, речи, творчества, самостоятельности и исследовательских навыков детей. Представлен практический опыт создания образовательной среды, которая стимулирует инициативу ребенка, поддерживает его индивидуальные интересы и способствует всестороннему развитию личности..