Бүгінгі балалар цифрлық технологияларға, ақпарат ағындарына және зияткерлік дамуға қойылатын жоғары талаптарға толы әлемде өсуде. Алайда парадокс сонда, сыртқы стимулдардың көптігіне қарамастан, мектеп жасына дейінгі балалардың көбісі зейінді шоғырландырудың қиындықтарын, сөйлеу белсенділігінің төмендеуін, қозғалыс үйлесімділігінің жеткіліксіздігін және ұсақ моториканың даму деңгейінің төмендігін көрсетуде. Бұл алаңдатарлық үрдіс Қазақстанның барлық өңірлерінде педагогтар мен психологтар тарапынан тіркелуде.

Аталған мәселелер оқшауланған емес, олар жоғары психикалық функциялардың – жадтың, зейіннің, ойлаудың, сөйлеудің дамуы баланың ақпараттық әлеуметтену қарқынына ілесе алмайтын, нейрондық желілердің табиғи пісіп-жетілу процесіндегі жүйелік істен шығуды білдіреді. Пассивті қабылдауға және бірнеше рет қайталауға негізделген дәстүрлі дидактикалық әдістер бұл жаңа болмыстың алдында көбінесе дәрменсіз болып шығады. Бала ақпаратты игере алмайды, өйткені оның миы оны өңдеуге дайын емес, қажетті «толқынға» бағдарланбаған.

Танымдық процестердің қалыптасқан базасы болмаса, бала оқытуда сөзсіз қиындықтарға тап болады.

Балаға түсетін психоэмоционалдық жүктемелердің өсу жағдайында жүйке жүйесін нығайтатын және психологиялық денсаулықты сақтайтын әдістер ерекше маңызға ие болады, ал сөйлеудің кешігуі, дизартрия, алалия және басқа да логопедиялық проблемалары бар балалар үшін мидың сөйлеу орталықтарын ынталандыра алатын әдістер қажет. Бірінші орынға мектеп жасына дейінгі балалар үшін ендірілген ең физиологиялық арналар – қозғалыс, ойын, эмоционалдық тәжірибе арқылы мидың жұмысын табиғи түрде белсендіре алатын әдістер шығады.

Оқыту мен тәрбиелеудің нейропсихологиялық тәсілінің негізінде дәл осындай әдістер жатыр. Ол іргелі принципке негізделген:

Нейроойындар тұлғаны дамытуға тұтас көзқарасты ұсынады. Бұл бір уақытта логиканы, моторикуны, шығармашылық қабілеттер мен эмоционалдық интеллектті дамытатын балалар үшін әмбебап және қызықты құрал.

Балабақша ұжымы оқу-тәрбие процесіне нейропсихологиялық тәсілдерді енгізу моделін әзірледі және 2023 жылы мекемеде «Нейроойындар арқылы балалардың танымдық құзыреттерін дамыту» эксперименталды алаңы ашылды. Модель балалардың жас ерекшеліктерін ескеретін және қозғалыс белсенділігі мен когнитивті тапсырмалардың синтезі арқылы жалпы ми қызметін ынталандыруға бағытталған ойын түріндегі нейрожаттығулар кешенін білдіреді.

Мектеп жасына дейінгі балалармен жұмыс бес негізгі білім беру дағдысына біріктірілген: физикалық даму; коммуникативтік дағдыларды дамыту; танымдық және зияткерлік дағдыларды дамыту; шығармашылық дағдылар мен зерттеу қызметін дамыту; әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларды қалыптастыру.

Бұл бағдарлама когнитивті дамуды кинезиологиялық денеге бағытталған жаттығулар арқылы жүзеге асыруды ұсынады, бұл кезде ми құрылымдарына әсер ету физикалық белсенділік арқылы жүзеге асырылады. Бұл принциптің берік ғылыми негіздемесі бар: көптеген зерттеулер қолмен орындалатын әрекеттер сөйлеу орталықтарын ғана емес, сонымен қатар жоспарлауға, бақылауға және мінез-құлықты реттеуге жауап беретіндерді қоса алғанда, мидың басқа да көптеген аймақтарын ынталандыратынын растайды.

Ойындар 3-5 жастағы балалардың физиологиялық және психологиялық ерекшеліктеріне толығымен бейімделген. Бағдарламадағы әрбір жаттығудың нақты когнитивті мақсаты бар. Мысалы, бір уақытта екі қолымен сурет салу немесе асимметриялық қозғалыстарды орындау арқылы бала қатар моториканы, логикалық ойлауды және кеңістіктік қиялды дамытады. Мұндай тәсіл баланың ішкі мотивациясын оятады, оған ақпаратты мәжбүрлеусіз – табиғи, қызықты және эмоционалды қаныққан ойын түрінде қабылдауға мүмкіндік береді. Ұжымдық ойындар кезінде балалар бір-бірімен қарым-қатынас жасауға, келісуге, көмектесуге үйренеді, бұл әлеуметтік дағдылар мен эмоционалды интеллектті дамытады.

Ойындар кез келген тәртіптік сәтке оңай біріктіріледі: таңғы гимнастика, серуендеу, еркін ойын қызметі. Оларды ұйымдастырылған оқу қызметінің бөлігі ретінде, зейінді ауыстыру үшін динамикалық үзіліс ретінде, белсенділік пен жұмыс қабілеттілігін арттыру құралы ретінде, психоэмоционалдық кернеуді жеңілдету үшін ішінара пайдалануға болады. Нейроиндардың элементтерін балалар қызметінің кез келген түріне бейімдеуге болады: музыкалық, бейнелеу, танымдық-зерттеу, қозғалыс.

Нейроойындар ми жартышарлары арасындағы өзара әрекеттесуді ынталандырады және мінез-құлықты дамыту мен түзетудің әмбебап құралы болып қызмет етеді.

Нейроойындарды жүйелі түрде пайдалану келесі нәтижелерді береді:

Нейродинамика саласында – балаларда мидың оң және сол жартышарларының жұмысы үйлестіріледі. Олар екі қолымен бір мезгілде кинезиологиялық қозғалыстарды еркін орындай алады, бұл жартышар аралық байланыстардың нығайғанын көрсетеді.

• Моторлы саласында – ұсақ және ірі моторика толығымен дамиды, қозғалыстардың үйлесімділігі, ептілігі мен әрекеттерді орындау дәлдігі едәуір артады.

• Кеңістіктік бағдарлауда – балалар кеңістік пен уақытта, өз денесі мен қоршаған ортада қатесіз бағдарлайды, бұл математикалық ұғымдар мен оқу дағдыларын қалыптастырудың негізі болып табылады.

• Когнитивті саласында – көру, есту және моторлы жад көлемі ұлғаяды. Жаңа ақпарат тез және дәл есте сақталады. Зейін тұрақты болады, ұзақ шоғырлану және басқа объектілерге жылдам ауысу дағдысы қалыптасады.

• Логикалық ойлауда – балалар себеп-салдарлық байланыстарды ажыратуға, стандартты емес логикалық есептерді өз бетінше шешуге, шешудің бірнеше нұсқаларын табуға үйренеді.

• Эмоционалды-еріктік саласында – эмоцияларды басқару дағдысы жақсарады. Балалар шаршау мен стресске төтеп беруді үйренеді, психологиялық тұрақтылық артады.

• Коммуникативтік саласында – сөздік қоры кеңейеді, тілі байланысты және дәйекті болады. Балалар құрдастарымен және ересектермен коммуникацияға еркін түсе алады, өз ұстанымдарын дәлелдей алады.

Қозғалыс пен ойлауды біріктіретін нейроойындар білім беру тәжірибесінің өмірлік маңызды элементіне айналуда.

19 нейроойынның сипаттамасы мен иллюстрациялары бар файлды төмендегі сілтеме арқылы жүктеп алуға болады

Әдебиеттер:

1. Ахмадуллин Ш. Т. Нейрогимнастика. Развиваем мозг ребенка. 4-6 лет: учебник. СПб.: Нева, 2022.

2. Жумабекова Ф. Н. Мектепке дейінгі педагогика. Астана: Фолиант, 2008.

3. Ахметова Г. С., Колбаева А. А. Балалардың танымдық процестерін дамыту негіздері. -- Алматы, 2017.

4. Деннисон П., Деннисон Г. Гимнастика мозга. Книга для учителей и родителей. СПб.: Весь, 2015.

5. Сунцова А. В., Курдюкова С. В. Развиваем память и внимание. Нейропсихологические игры. М.: Эксмо, 2010.

6. Колганова В. С. Нейропсихологические занятия с детьми. М.: Айрис-пресс, 2015.

Лиза ШИНАСИЛОВА, меңгеруші,

Ментай САГИМБЕКОВА, әдіскер,

№ 20 «Арайлым» балабақшасы, Астана

АННОТАЦИЯ

В статье рассказывается о работе экспериментальной площадки «Развитие познавательных компетенций детей посредством нейроигр» в детском саду № 20 «Арайлым» города Астана, а также подведены итоги двухлетнего опыта внедрения нейроигр в практику дошкольного учреждения. Предложена картотека авторских нейроигр для детей 3–5 лет и приведены конкретные результаты применения методики. Материал предназначен для воспитателей дошкольных организаций, педагогов-психологов, методистов, студентов педагогических специальностей и родителей. Представленные материалы могут быть интегрированы как в обязательную образовательную деятельность, так и в практику свободной игровой деятельности детей.