Қазіргі қоғамның толық сандықтануы мектепке дейінгі білім беру парадигмасын түбегейлі өзгертіп отыр. Жаһандық ақпараттандыру дәуірінде туған балалар ерте жастан медиаортаға белсенді түрде тартылуда. Он жыл бұрын тиімді болған дәстүрлі дидактикалық құралдар мен тәрбиелеу әдістері бүгінде тәрбиеленушілердің жаңа танымдық ерекшеліктеріне бейімделуді және айтарлықтай жаңғыртуды талап етеді. Сандық технологиялар балалардың танымдық белсенділігін арттыруға және олардың сандық сауаттылығын, шығармашылық қабілеттерін және коммуникативтік дағдыларын кешенді түрде дамытуға мүмкіндік береді.

Осы міндеттің тиімді шешімі мектепке дейінгі ұйымдардың білім беру процесіне сандық сторителлингті (Digital Storytelling) және бейне-блогингті енгізу болды. Бұл жобаның іргелі тұжырымдамасы баланың рөлін өзгертуге, яғни тәрбиеленушінің сандық контенттің пассивті тұтынушысынан өзінің медиаөнімдерінің белсенді жасаушысы мен авторына айналуына негізделген.

Бейне-блогинг көпшілік алдында сөйлеу дағдыларын жаттықтырудың инновациялық платформасы болып табылады. Камера объективінің алдында жұмыс істеу баладан барлық коммуникативтік ресурстарды жұмылдыруды талап етеді – анық артикуляция, мәнерлі мимика, орынды қимыл-қозғалыс және спонтанды сөйлеу реакциясына, яғни тілдік импровизацияға қабілеттілік.

Өлеңдерді жаттаудың және мазмұндаудың дәстүрлі әдістері балаларда жиі стресс, қысылу және қателесуден қорқуды тудырады. Сандық формат психологиялық тұрғыдан қауіпсіз орта құруға мүмкіндік береді. Бала аудиожазба кезіндегі қатені өшіруге болатынын, ал сәтсіз бейне дубльді қайта түсіруге болатынын түсінеді. Бұл қателесу құқығы мазасыздық деңгейін айтарлықтай төмендетеді, бұл өз кезегінде сөйлеу аппаратын босаңсытып, балаларды тілдік эксперименттерге бастайды.

Бейне-блогинг арқылы шешендік өнерді дамыту механизмдері. Мектепке дейінгі жас контекстінде «шешендік өнер» термині академиялық көпшілік алдында сөйлеу қабілеті ретінде емес, вербалды және вербалды емес коммуникация құралдарын пайдалана отырып, өз ойын аудиторияға сенімді, байланыстырып, мәнерлі және психологиялық қысымсыз жеткізу дағдысы ретінде түсінілуі тиіс. Бейне-блогинг осы құзыреттіліктерді дамытудың аса тиімді қосалқы құралы болып табылады.

Көпшілік алдында сөйлеу кезіндегі (ертеңгіліктерде, ашық сабақтарда) басты мәселелердің бірі – тірі аудитория алдындағы қорқыныш. Балаға бағытталған көптеген көздер стрестің физиологиялық реакцияларын тудырады: тыныс алу бұзылады, дауыс басылады, мәтін ұмытылады. Бейне-блогинг десенсибилизация механизмі ретінде жұмыс істейді. Смартфон немесе планшет камерасын бала көптеген адамдар ретінде емес, кішкентай, қауіпсіз нысан ретінде қабылдайды. Бала камерамен жақын адаммен сөйлескендей сөйлесе бастайды. Уақыт өте келе объектив алдында ойын анық және сенімді жеткізуге үйренген бала бұл сенімділік дағдысын нақты өмірлік жағдайларға да көшіреді, көпшілік алдында әлдеқайда аз стреспен сөйлейді.

Аудиохикаяларды немесе бейне-блогтарды жазу кезінде микрофонмен жұмыс істеу есту кері байланысы феноменін тудырады. Балалар өз дауысын жазып алады, содан кейін оны тыңдайды. Осы сәтте өте маңызды танымдық процесс – өзін-өзі бақылау жүреді. Бала өзінің сөйлеу кемшіліктерін – жұтылып кететін жалғауларды, тым басыңқы дауысты, қажетсіз сөздерді, дұрыс емес интонацияны естиді. Көбінесе педагогтің «қаттырақ сөйле» деген ескертуі сын ретінде қабылданады, ал диктофонның бейтарап жазбасы объективті фактіге айналады. Нәтижесінде балалар сөздерді анық және мәнерлі артикуляциялауға өздері ұмтылып, қайта жазуға бастамашылық танытады.

Сандық сторителлинг балаларға өз ойлары мен сезімдерін бөлісу үшін өз дауыстарын, бейнелерін және анимацияны пайдаланудың бірегей мүмкіндігін береді.

Тілдік импровизация – бұл сөйлеу дамуының жоғары деңгейі, ол жағдайдың күтпеген өзгеруіне жауап ретінде лексиканы, грамматикалық құрылымдарды және креативті ойлауды лезде жұмылдыруды талап етеді. Импровизацияны дамыту сандық сторителлинг барысында қаланатын берік лингвистикалық іргетассыз мүмкін емес.

Педагогикада сторителлинг жалпы үш бағытқа бөлінеді: сандық, классикалық және белсенді. Сандық сторителлингте баяндаудың сюжеттік желісі визуалды компоненттер арқылы жүзеге асырылады. Бұл әдісті коммуникативтік дағдылары қалыптаспаған және сөйлеуі тежелумен дамып келе жатқан балалармен күнделікті жұмыста қолдану өте тиімді.

Педагогикада сторителлинг жасау оқиғалар тізбегін дұрыс құрылымдаудан тұрады. Хикая жасау процесі циклдік сипатта болады. Алдымен бала сюжетті ойлап табады, содан кейін оны құрады, сосын дауыстап айтады, содан кейін қайта қарайды. Бір мәтінге бірнеше рет қайта оралу балаға баяндаудың негізгі құрылымын толық меңгеруге мүмкіндік береді. Негізгі құрылым меңгеріліп, автоматтандырылғаннан кейін танымдық ресурстар босатылады. Бала сюжет шеңберінде өзін сенімді сезіне бастайды және эксперимент жасай бастайды – жазған кезде жаңа бөлшектер қосады, кейіпкерлердің диалогтарын өзгертеді. Бұл – тілдік импровизацияның пайда болу процесі. Күрделі сюжеттері бар дамыған рөлдік ойындарда импровизация үшін жеткілікті мүмкіндіктер бар және мұнда балалардың шығармашылық қиялы қалыптасады. Жобаны іске асыру кезеңдері қарапайымнан күрделіге қарай принципін сақтай отырып жүзеге асырылады.

Халықаралық тәжірибе

Италия, Германия, Түркия және Финляндия өкілдері қатысқан еуропалық STORIES жобасы сияқты макро-объективті зерттеулер шеңберінде сандық сторителлингті түсіндіру және бейімдеу үшін әлемге әйгілі Reggio Emilia тәсілі және оның «баланың жүз тілі» тұжырымдамасы пайдаланылады

Сонымен қатар, итальяндық COOPSELIOS ұйымы үйлестірген STORIES жобасында мектепке дейінгі жастағы сандық сторителлингтің озық тәжірибесін сипаттайтын білім беру және дидактикалық аспектілерді анықтау міндеті қойылды. Біздің елдің балабақшаларына енгізіліп жатқан бұл тәжірибе осы мақсаттарға толық сәйкес келеді, яғни тәрбиешілер қатаң тәлімгер рөлінде емес, балаларға өздерінің ішкі хикаяларын «сандық тілге» аударуға көмектесетін тең құқылы авторлар мен фасилитаторлар ретінде әрекет етеді.

Жобаның Мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандартына сәйкестігі

Мектепке дейінгі ұйымның білім беру процесіне кез келген инновациялық технологияны табысты енгізу нормативтік-құқықтық базаға сәйкес болуы тиіс. Қазақстан Республикасында бұл процесті реттейтін негізгі құжаттар – Мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты және Типтік оқу бағдарламасы.

Типтік оқу бағдарламасы бірнеше білім беру дағдылары бойынша құрылымдалған, олардың ішінде қарастырылып отырған жобаға тікелей қатыстылары: «Коммуникативтік дағдыларды дамыту», «Танымдық және интеллектуалдық дағдыларды дамыту», «Балалардың шығармашылық дағдыларын, зерттеу қызметін дамыту» және «Әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларды дамыту».

Стандарттың «Коммуникативтік дағдыларды дамыту» бойынша талаптарына сәйкес, мектепке дейінгі ұйым түлегі байланыстырып сөйлеу дағдыларын меңгеруі, логикалық тұрғыдан аяқталған монологтар құра білуі, сындарлы диалог жүргізе білуі, сондай-ақ бай сөздік қоры мен дұрыс дыбыс айтуы болуы тиіс. Бейне-блогинг технологиясы осы нәтижелерге жетуге тікелей ықпал етеді. Бала бейне-блог жазған кезде өз ойын әлеуетті көрерменге бағытталған монолог түрінде тұжырымдауды үйренеді. Сандық сторителлинг процесінде балалар хикаялар құрастырады, бұл мәтін құрылымын терең түсінуді талап етеді: кіріспе, шарықтау шегі және шешімі. Хикаяларды жоспарлау, реттілігін анықтау, баяндау және қайта қарау процесі тек сөйлеуді ғана емес, сонымен қатар сыни және шығармашылық ойлау дағдыларын да қалыптастырады.

Стандарттың «Танымдық және интеллектуалдық дағдыларды дамыту» бойынша талаптары балада логикалық ойлауды, себеп-салдарлық байланыстарды орнату қабілетін, зерттеу белсенділігін және қоршаған әлем туралы түсініктерді қалыптастыруға бағытталған. Сандық сторителлинг пен бейне-блогинг технологиялары осы міндеттерді іске асырудың тиімді құралы болып табылады. Жоба шеңберінде балалар сандық құрылғыларды жай ғана ойын немесе ақпарат тұтыну құралы ретінде емес, өз идеяларын жүзеге асырудың танымдық құралы ретінде қабылдай бастайды. Мысалы, хикаяны бейнеформатта жасау кезінде бала кадрлар тізбегін жоспарлайды, сюжеттік желіні логикалық тұрғыдан жүйелейді, кейіпкерлердің әрекеттерінің себептері мен салдарларын анықтайды. Осындай әрекеттер талдау, салыстыру, жалпылау және қорытынды жасау сияқты ойлау операцияларының дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, сандық қосымшалармен жұмыс істеу барысында балалар эксперимент жасауды, болжамдар ұсынуды және олардың нәтижелерін бақылауды үйренеді. Бұл ерте жаста зерттеу мәдениетін қалыптастырып, технологиялық сауаттылықтың алғашқы негіздерін қалайды.

Стандарттың «Балалардың шығармашылық дағдыларын, зерттеу қызметін дамыту» бағыты баланың қиялын, шығармашылық бастамасын және эстетикалық талғамын дамытуға бағытталған. Сандық сторителлинг осы талаптарды іске асырудың кешенді шығармашылық алаңы болып табылады, өйткені бала бір уақытта автор, суретші, режиссер және дыбыс операторы рөлінде болады. Хикая жасау барысында ол кейіпкерлердің бейнелерін ойлап табады, сюжеттік желіні жоспарлайды, көркемдік шешімдер қабылдайды және оларды сандық форматта жүзеге асырады. Stop-motion анимациясының элементтерін, дыбыстық сүйемелдеуді және визуалды безендіруді пайдалану балалардың шығармашылық ойлауын дамытып қана қоймай, олардың эстетикалық қабылдауын да жетілдіреді. Сонымен қатар, шығармашылық өнімді әзірлеу барысында бала мәселені шешудің бірнеше нұсқасын қарастырады және өз идеясын жетілдіруге ұмтылады. Бұл зерттеу мінез-құлқын, дербестікті және инновациялық ойлауды қалыптастырудың негізі болып табылады.

«Әлеуметтік-эмоционалдық дағдыларды дамыту» бағыты балаларда тұлғааралық қарым-қатынасты, өз эмоцияларын басқаруды, эмпатияны және ұжымдық қызметке қатысу қабілетін қалыптастыруды көздейді. Сандық сторителлинг пен бейне-блогинг технологиялары осы міндеттерді табиғи және практикалық ортада іске асырады. Хикаяны немесе бейнероликті дайындау барысында балалар бір-бірімен келісуге, пікір алмасуға және ортақ мақсатқа жету үшін жауапкершілікті бөлуге мәжбүр болады. Рөлдерді бөлу кезінде әрбір бала топтың ортақ нәтижесіне үлес қосады: біреуі сценарий ұсынады, екіншісі түсірілім жүргізеді, үшіншісі кейіпкер рөлін сомдайды. Мұндай өзара әрекеттестік балалардың коммуникативтік мәдениетін дамытып, оларды басқалардың пікірін құрметтеуге үйретеді. Сонымен қатар, хикая кейіпкерлерінің сезімдерін талдап, оларды бейнелей отырып, балалар эмпатия дағдыларын меңгеріп, өз эмоцияларын танып, оларды әлеуметтік тұрғыдан қолайлы тәсілмен жеткізуді үйренеді. Нәтижесінде сандық жобалар тілдік немесе шығармашылық қабілеттерді дамытып қана қоймай, баланың әлеуметтік бейімделуі мен эмоционалдық интеллектісіне де ықпал етеді.

Қорытындылай келе, мектепке дейінгі білім беру процесіне сандық сторителлинг пен бейне-блогинг технологияларын енгізу балалардың жан-жақты дамуына ықпал ететін заманауи педагогикалық құрал болып табылады. Сандық сторителлинг пен бейне-блогинг элементтерін мектепке дейінгі ұйымдардың практикасына жүйелі түрде енгізу сандық қоғам жағдайында өз ойын еркін жеткізе алатын, бәсекеге қабілетті, шығармашылық тұлғаны қалыптастырудың маңызды алғышарты болып табылады.

Айжан ИБРАГИМОВА,

№59 «Аққанат» балабақшасының меңгерушісі

Астана қаласы

АННОТАЦИЯ

В статье рассматриваются научно-педагогические основы внедрения технологий цифрового сторителлинга и видео-блогинга в образовательный процесс организаций дошкольного образования. Описана эффективность цифрового сторителлинга и видео-блогинга в развитии связной речи, ораторского искусства, социально-эмоциональных компетенций и навыков самоконтроля у детей и определен педагогический потенциал применения указанных технологий.