«Baby Tennis»: балаға қозғалыс қуанышын қайта сыйлау

Балалар экран алдында көбірек уақыт өткізуде ме? Гаджеттер біртіндеп қозғалысты ойындарды ығыстырып шығарып, ал физикалық белсенділік гиподинамияға жол беруде ме? Осындай жағдайда тәрбиелеудің жаңа тәсілдері арқылы балаға қозғалыс қуанышын қайтарып беру маңызды. Осындай тәжірибелі шешімдердің бірі Астана қаласының № 88 «Баян Сұлу» балабақшасы сәтті енгізіп жатқан «Baby Tennis» бағдарламасы болды. Бұл әдістеме спортты ойынға айналдырып, мектеп жасына дейінгі балалардың қозғалыс әрекетіне деген қызығушылығын оятуға көмектеседі.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы мен Мектепке дейінгі тәрбие мен оқытудың мемлекеттік жалпыға міндетті стандарты жан-жақты дамыған тұлғаны қалыптастыруды бірінші орынға қояды. «Дене шынықтыру және спорт» (мақалада: «Здоровье и физическая культура» – «Денсаулық және дене шынықтыру») саласы аясында педагогтердің алдында белсенді өмір салты әдетін сіңіру, физикалық қасиеттерді нығайту және салауатты өмір салтының негіздерін қалау міндеттері тұр.

Сонымен қатар, дене тәрбиесінің әдеттегі жүйесін талдау бірқатар айқын мәселелерді көрсетеді. Мектепке дейінгі мекемелер көбінесе балаларды тез жалықтыратын консервативті әдістемелермен шектеліп жатады. Күрделі үйлесімділікке (координацияға) арналған сабақтардың тапшылығы сезіледі, соның салдарынан мектепке дайындық үшін қажетті көру-моторлық байланыс зардап шегеді. Жалпы белсенділіктің төмендеуіне байланысты гиподинамия және артық салмағы бар балалар саны артуда. Сонымен бірге ата-аналар тарапынан қауіпсіз әрі жайлы ортада спорттың түрлерімен жұмсақ түрде танысуға деген сұраныс өсті.

«Baby Tennis» 3–6 жастағы балаларға үлкен теннистің элементтерін үйретудің түсінікті педагогикалық моделін білдіреді. Оның мақсаты – ойын теннис жаттығулары арқылы баланың кешенді физикалық және тұлғалық дамуы.

Теннисті таңдау физиологиялық және психологиялық тұрғыдан негізделген. Биомеханика тұрғысынан допқа соққы жасау және ракеткамен жұмыс істеу кезіндегі қозғалыстар асимметриялық-үйлестіру сипатына ие, бұл мидың екі жарты шарын да белсенді түрде жұмысқа жұмылдырады. Жаттығулар проприоцептивтік сезімталдық пен қозғалыстың дәлдігін дамытады. Психологиялық тұрғыдан алғанда, заттармен жұмыс істеу мектеп жасына дейінгі балаларға табиғи нәрсе, өйткені бұл допты лақтыру және домалату қажеттілігін өтейді. Ал сәтті қайтарылған соққы жылдам әрі көрінетін нәтиже әкеледі, эмоция тудырады және жаттығуға деген ішкі қызығушылықты бекітеді.

Бағдарлама интеграция, жасты ескеру, ойын формасының басымдығы, бейімділік және денсаулықты сақтау қағидаттарына сүйенеді.

Төмен қозғалыс белсенділігі – басты мәселе

Біздің балабақшамызда бағдарламаны іске қосар алдындағы диагностика мынадай көрсеткіштерді анықтады: көру-моторлық үйлесімділіктің жоғары деңгейі тек 23% балаларда байқалды, бұл ретте тәрбиеленушілердің 41%-ы төмен қозғалыс белсенділігімен ерекшеленсе, ал 35%-ы жалпы дене шынықтырудан қашқақтады. Маториканың (ұсақ моториканың) жоғары деңгейі тек 28% балаларда тіркелді.

Типтік мәселені бес жасар Аяраның мысалы көрсетеді. Сабақта қыз шетке шығып, жаттығуларға қатысудан бас тартты. Ата-анасының айтуынша, үйде ол планшетті таңдап, далада серуендеуге ықылас білдірмеген. Дене шынықтыру нұсқаушысы Қ. Е. Ермеков әлсіз моторлық дағдыларды атап өтті: Аяраның үйлесімділікпен (координациямен) байланысты қиындықтары болды және ол допты ұстай алмады.

Алғашқы өзгерістер

3–4 жастағы балаларға арналған бейімделу кезеңіне үш жасар Әлиханның мысалы тән. Бастапқыда бала ракетканы ұстай алмай, допты жоғалтып алды. Педагогтер ойын түрлерін ұсынды: тепе-теңдікті ұстауға арналған «Ракеткадағы тиын» жаттығуы, «Доп қонаққа келді» ойынында допты еденмен домалату және «Көңілді ракетка» арқылы құрал-жабдықтармен танысу.

3 айдан кейін Әлихан ракетканы сенімді ұстап, допты қатарынан 5–6 рет қайтарады. Ата-анасы оның үйде өзі ойнауды сұрайтынын және гаджеттерді азырақ еске түсіре бастағанын байқады.

4–5 жастағы балаларға арналған базалық дағдылар кезеңінде төрт жасар егіздер Әмина мен Алинаның мысалы қызықты. Темпераменттерінің әртүрлілігіне байланысты – гиперактивті Әмина және баяу Алина – оларға әртүрлі тәсіл қолданылды. Әминаға жылдамдыққа арналған тапсырмалар («Жылдам доп», «Ракеткамен эстафета»), ал Алинаға тепе-теңдік пен дәлдікке арналған тапсырмалар («Баланс соқпағы», «Ракеткадағы қарлығаш») таңдалды. Жыл соңына қарай екі қыз да қозғалыс кезінде допқа соққы жасауды және жұпта жұмыс істеуді үйренді. Әмина жинақы бола түсті, Алина батылдана түсті, ал ішкі байқауда олар ең үйлесімді жұп болып танылды.

5–6 жастағы балаларға арналған жетілдіру кезеңінде екінші жыл айналысып жүрген бес жасар Дамирдің нәтижесі ерекше көз тартады. Оның координациясының бастапқы деңгейі 38% құрады. Тұрақты сабақтар оған форхенд және бэкхенд соққыларын меңгеруге, допты қозғалыс кезінде қатарынан 12 ретке дейін қайтаруға көмектесті және координация деңгейін 78%-ға көтерді. Дамирдің ата-анасы оның жазба дәптерлеріндегі қолжазбасы түзелгенін, ал мектепке дайындық сабақтарында басқаларға қарағанда мұқият бола түскенін атап өтеді.

Сабақтарда тақырыптық жаттығулар белсенді түрде қолданылады. 

«Теннис сафариі» ойынында балалар жануарлардың аттарын қайталай отырып, ракеткамен жұмыс істеуді үйренеді және бір мезгілде зейінін жаттықтырады.

«Ғарыштық теннис» «сол-оң» және «алға-арт» ұғымдарын бекіте отырып, кеңістікті бағдарлауға көмектеседі.

«Түрлі-түсті доптар» жаттығуы реакция жылдамдығы мен түстерді ажырата білу қабілетін дамытады: балалардың осы ойындардан кейін түсті меңгеру деңгейі 45%-дан 89%-ға көтерілді.

«Ракеткілік хоккей» балаларды бірлесіп әрекет етуге және командалық жұмысты құруға үйретеді.

Қозғалыс белсенділігін математикамен біріктіру жақсы нәтиже береді. 

Нұсқаушы Қ. Е. Ермеков физикалық және ақыл-ой жүктемелері біріктірілетін «Теннис және математика» сабағын өткізеді. Балалар мынадай тапсырмалар алады: «Қызыл допқа 3 рет, көк допқа 2 рет соқ», «Ракеткадағы доптарды сана» немесе «Оң қолмен 5 рет, ал сол қолмен 3 рет соқ».

Қозғалыс пен есептің байланысы арқасында топтағы балалардың 84%-ы 10 көлеміндегі сандарды еркін бағдарлайды, ал параллель топтарда бұл көрсеткіш 52% деңгейінде сақталуда.

Отбасылармен жұмыс

Ата-аналарды тарты үшін бірлескен жаттығулары бар ашық есік күндері өткізіліп, ракеткамен бес минуттық ойын түріндегі шағын үй тапсырмалары берілді және ақпараттық кездесулер ұйымдастырылды.

Ата-аналар өз бақылауларымен бөліседі. Нұралидің анасы ұлының тәртіпті бола түскенін, таңертең өзі зарядка жасайтынын және үйге жалпы ойындарға арналған ракетка сатып алуды сұрағанын айтады. Мөлдірдің әкесі қызының ұялшақтығын жеңгенін, сенімдірек араласа бастағанын, далада көбірек ойнайтынын, ал дәрігерлердің сымбаттың (осанканың) жақсарғанын тіркегенін атап өтеді.

Қиындықтар және оларды шешу жолдары

Жұмыс барысында практикалық шешімдері табылатын жұмыс бабындағы қиындықтар туындады.

Кейбір балалардың инвентарь алдындағы қорқынышын сейілту үшін педагогтер «Ракетка – сиқырлы таяқша» ертегісін ойлап тапты, соның арқасында барлық тәрбиеленушілер процеске қосылды.

Жабдықтардың жетіспеушілігі Теннис федерациясымен байланыс орнату және акциялар өткізу арқылы шешілді: балабақшаға 15 балалар ракеткасы мен 50 жаттығу добы берілді.

Ата-аналардың күмәні ашық жаттығулар арқылы сейілтілді, содан кейін отбасылардың 96%-ы жобаны қолдады.

Балалардың физикалық пішініндегі айырмашылықтар әрқайсысына ыңғайлы ырғақпен қозғалуға мүмкіндік беретін жеке тапсырмаларды талдау арқылы теңестірілді.

2023 жылдан 2026 жылға дейінгі үш жылдық бағдарлама ішінде біз көрсеткіштердің айтарлықтай өсуіне қол жеткіздік.

Көру-моторлық үйлесімділігі жоғары балалардың үлесі 23%-дан 78%-ға көтерілді (өсім 55%).

Белсенділігі төмен тәрбиеленушілер саны 41%-дан 12%-ға дейін төмендеді.

Дене шынықтыруға деген қызығушылық 65%-дан 94%-ға дейін өсті.

Ұсақ моторикасы дамыған балалардың үлесі 28%-дан 71%-ға дейін ұлғайды.

Салауатты өмір салты туралы түсінік балалардың 82%-ында қалыптасты (бұрынғы 34%-ға қарсы).

Ауруға байланысты сабаққа қатыспаудың жылдық көрсеткіші 18%-дан 7%-ға дейін азайды.

Тек екі мысал келтірейік. 4 жасында төмен бастапқы көрсеткіштермен келген Ілиястың динамикасы біртіндеп ілгерілеуді көрсетеді. 2022 жылдың қыркүйегінде ол допты ұстай алмады. Қазанда допты қатарынан 2 рет ұстады, желтоқсанда оны ракеткада 3 секунд ұстады, 2023 жылдың наурызында қозғалыс кезінде 5 рет қайтарды, ал мамырда қазірдің өзінде 8 соққыдан тұратын жұптық серияны ұстады. Ата-анасы баланың мақсат қоюды үйренгенін және өз нәтижелерін жақсартуға ұмтылатынын атап өтеді.

Мадина 5 жасында жақсы базалық көрсеткіштерге ие болды және техниканы дамытуды жалғастырды. Егер 2024 жылдың қыркүйегінде оның форхенд соққысы әлсіз болса, қарашада дәлдігі 60%-ға дейін өсті. 2025 жылдың ақпанында ол бэкхендті меңгерді, сәуірде 4 соққыдан тұратын связкаларды сенімді түрде құрды, ал мамырда балабақшаның ішкі турнирінде жеңіске жетті. Қыз ата-анасына спортпен айналысуды жалғастыру ниеті туралы қуана айтады.

№ 88 «Баян Сұлу» балабақшасының тәжірибесі әдістеменің тиімділігін растайды. Өйткені бізде сырқаттанушылық 11%-ға төмендеді, көру-моторлық үйлесімділік орта есеппен екі есеге өсті, балалардың 94%-ы дене шынықтырумен әуестенген, ал ата-аналардың 96%-ы таңдалған тәсілді құптайды.

Алдағы жоспарларда – тәжірибені Астана қаласының балабақшалары мен өңірлерге тарату, оқу бейнесабақтарының сериясын жасау, ата-аналарға арналған үйде жаттығу жасау буклеттерін шығару және «Кішкентай теннисшілер» жыл сайынғы жарыстарын ұйымдастыру.

Айгүл СОФИЕВА, меңгеруші,

Қуаныш ЕРМЕКОВ, дене тәрбиесі нұсқаушысы,

№ 88 «Баян Сұлу» балабақшасы, Астана қ.

---

АННОТАЦИЯ

В статье описан трехлетний практический опыт применения программы «Baby Tennis» в детском саду № 88 «Баян Сұлу». Авторы разбирают проблемы привычного физвоспитания: однообразие методов, недостаток координационных упражнений и растущую гиподинамию у детей. В работе показано, как адаптированные элементы тенниса помогают развивать моторику, координацию и внимание дошкольников, отрывают их от гаджетов и увлекают здоровой двигательной активность.