«Бұл қайдан шықты?» Балабақша және тіл тазалығы үшін ұлы шайқас

Баланың тілі – оның ішкі әлемі мен қоршаған ортасының нәзік индикаторы. Кейде оның сөйлеуінде ересектерді шошытатын және ұялтып тастайтын сөздер кенеттен пайда болады. Бірақ бұл құбылыстың артында баланың «бұзылғандығы» емес, оның дамуының, танымдық процестерінің және эмоционалды есеюінің заңды кезеңдері тұр. Баланың балағат сөздерді айту себебін түсініп қана қоймай, оған дұрыс педагогикалық және ата-аналық реакция көрсете білу маңызды. Бұл баланың өзін өзгелерге құрметпен және мәдениетті түрде жеткізуді үйренуіне көмектеседі. Мектепке дейінгі жастағы баланың лексиконында неліктен кенеттен «жаман сөздер» пайда болады және зиян келтірмей, қалай дұрыс әрекет ету керек? Бұл мақалада біз балалардың балағат сөйлеуінің психологиялық себептерін талдаймыз, баланың «бұзылғандығы» туралы мифті жоққа шығарамыз және мәселені ушықтырмайтын, керісінше тиімді шешім болатын қадамдық жоспарды ұсынамыз.

Балабақшадағы тыныш таңғы уақыт. Балалар ойнап жатыр, қыздар қуыршақтарын киіндіруде. Кенеттен тыныштықты саңқылдаған дауыс бұзады: «Сен ақымақсың! Өзің де... (одан әрі тәрбиешіні есеңгіретіп тастайтын сөз естіледі)». Үстелдегі кесе дірілдеп кетеді. Құлақтар қызарады. Қабылдау бөлмесіндегі ата-аналар мүсіркеп күрсінеді. Таныс жағдай ма? 3–6 жас аралығындағы сүйкімді періштенің бейәдеп сөздерді қолдана бастауына тап болмаған педагог немесе ата-ана кемде-кем. Көбісі үшін бұл үлкен соққы: «Отбасында ешкім балағаттамайды ғой! Қайдан шықты?». Мен өз тәжірибемде осы мәселеге тап болып, оның себептерін зерттей бастадым.

№ 1 себеп: Еліктеудің ұлы күші 4–5 жастағы балалар – «сорғыш (губка)» сияқты. Олар сөздердің моральдық реңкін талдамайды, тек өздері үшін маңызды ересектердің немесе беделді құрдастарының интонациясын, эмоциясын және лексикасын көшіріп алады.

Мектепке дейінгі жастағы баланың миы сондай, есте сақтау процесі жарқын эмоционалды жарылыс арқылы жүреді. Егер бала балағат сөзді бір ағайдың саусағын соғып алып, қатты дауыстап айтқан сәтінде немесе кейіпкері айқайлаған хабардан естісе – бұл сөз баланың санасында «қуатты» және «әсерлі» сөз ретінде бекітіледі.

Ересектердің қателігі: «Бұл сөзді қайдан естідің?» деп тергеуді бастау. Бұл тек баланың қызығушылығын арттыра түседі.

Психологтың пікірі: Бала – жамандықтың қайнар көзі емес. Ол – қоршаған ортаның айнасы.

Егер сіз балағат сөз естісеңіз, бұл баланың жаман екенін білдірмейді. Бұл оның айналасындағыларға әсер етудің қуатты құралын тауып алғанын және мағынасын түсінбесе де, оны қолданып көргенін білдіреді.

№ 2 себеп: Шектеулерді тексеру. 3–5 жас – әлеуметтік нормаларды белсенді сынақтан өткізу кезеңі. Балаға: «Егер мен ОСЫ сөзді айтсам, не болады?» дегенді түсіну маңызды.

Психологияда бұл «зерттеушілік мінез-құлық» деп аталады. Егер әдетте «кәкә» немесе «бөксе» деген сөздерге әжесі күліп, анасы қабақ шытса, жаңа «үлкендердің» сөзі нағыз дауыл тудырады. Тәрбиеші қызарып, құлағын басады, меңгерушіні шақырады. Бала үшін бұл – нағыз табыс көзі.

Балағат сөйлеу мынадай мақсаттарға жету тәсіліне айналады:

1. Назар аударту (тіпті жағымсыз назар болса да).

2. Жағдайға өз билігін жүргізу.

3. «Үлкен» болып көріну (өйткені үлкендер солай сөйлейді).

№ 3 себеп: Эмоционалды сауатсыздық. Сезімдерді білдіретін сөздік қордың аздығы балағат сөздің эмоцияларды алмастыратын әмбебап құралға айналуына әкеп соғады.

• Шаршадым → дөрекі сөз.

• Мені итеріп жіберді → дөрекі сөз.

• Ұялып тұрмын → дөрекі сөз.

Бұл әсіресе дағдарыс сәттерінде жиі көрініс табады: балабақшаға бейімделу, отбасында екінші баланың дүниеге келуі, ата-ананың ажырасуы. Бала күйзеліске түседі, ал оған кернеуді сыртқа шығарудың жалғыз таныс жолы – «қуатты сөз» айту.

Бұл мәселемен қалай күресуге болады?

1-қадам: Елемеу (Ең қиыны) Балабақшадағы (және үйдегі) басты ереже – «көрерменнің» реакциясы болмауы тиіс. Егер сөз біреуді қорлау үшін емес, жай ғана «бос кеңістікке» (мысалы, ойыншығын түсіріп алғанда) айтылса, оған мән бермеңіз. Көрермен болмаса – спектакль де болмайды.

Тәрбиеші «сұр жартасқа» айналуы керек. Мынадай әрекеттерге жол бермеу қажет:

• Уайымдап, «ойбайлау».

• Қорқыту («Тіліңді кесіп аламын!»).

• Күлу (тіпті күлкілі болса да).

Не істеу керек: Сабырмен жанына барып, көзіне қарап, ақырын ғана:

«Біздің топта мұндай сөздер қолданылмайды. Сенің басқа нәрсе айтқың келгенін білемін. Қане, басқа сөз таңдап көрейікші», – деп айту.

2-қадам: «Алмастырушы сөз» енгізу («Кірпіштер» техникасы) Тыйым салудың орнына балама ұсыныңыз. Балалар абсурд пен жаңадан ойлап табылған сөздерді жақсы көреді. Топта «кәмпит-сөздер» (мағынасыз, бірақ күлкілі) енгізуге болады.

Мысалы: Егер бала балағаттаса, тәрбиеші: «Ой, біздің топта "балағаттағыш шыбын" пайда болған сияқты. Біз мұндай сөздерді білмейміз. Бізде "байпақ-сайпақ", "бум-барабум" немесе "ойбай, құтқарыңдар!" деп айтады. Қане, күлкілі сөздермен ұрысып көрейікші», – дейді. Бұл жағдайдың шиеленісін түсіреді және әдептілік нормаларын сақтай отырып, эмоционалды жеңілдеу қажеттілігін қанағаттандырады.

3-қадам: «Эмоционалды сөздікпен» жұмыс Тәрбиешілер «балағат» тілінен «сезім» тіліне аударушы болуы керек. Алгоритм:

Бала: (Орындықты теуіп жіберіп, балағаттайды).

Тәрбиеші: «Мен сенің қатты ашуланғаныңды көріп тұрмын, өйткені орындық құлап қалды және сенің аяғың ауырды. Саған өкінішті ме? Маған "Мен ашулымын!" немесе "Маған көмек керек!" деп айтшы».

Изображение: Gemini

Табиғат бұрышында немесе қабылдау бөлмесінде «Менің көңіл-күйім» (смайликтер) плакатын іліп қойған пайдалы. Бала балағат сөз айтқанда, оны плакаттың жанына апарып, не сезініп тұрғанын көрсетуді сұраңыз.

Үш қадамнан тұратын жол картасы:

1. Бірінші қадам – «тас бет» (эмоциясыз қабылдау).

2. Екінші қадам – баламен диалог.

3. Үшінші қадам – лексикондағы сөзді алмастыру.

Ортақ талаптар: Отбасы және Балабақша

Егер балабақшада балағат сөзбен күрес жүріп, ал үйде ол қалыпты қарым-қатынас тілі болса, жеңіс үйдің жағында болады. Балалар – конформистер, олар өздері көбірек болатын ортаның ережелеріне бейімделеді.

Педагогикалық ұжым не істеуі керек:

1. Көпшіліктің алдында ұялтпау. Басқа балалардың көзінше «көрсетпелі жазалау» ұйымдастыруға болмайды. Бұл балада «батыр» атанып, атақ шығару үшін қайталауға деген құлшыныс тудырады.

2. Жеке әңгімелесу. Бейәдеп сөздерді қолдануды ешқандай көрерменсіз, оңаша талқылау керек.

3. Ата-аналармен айыптаусыз жұмыс істеу.

Ата-аналар жиналысында «Сіздің Петяңыз балағат сөздер айтады» деудің орнына: «Топта біз жаңа сөздермен кездестік. Келіңіздер, ортақ стратегия ұстанайық: ұрыспай, артық көңіл бөлмей, ашуды сөзбен жеткізуді үйретейік», – деп айтқан жөн.

Не істеуге БОЛМАЙДЫ?

Кейбір «ескішіл» әдістер бір реттік жағдайды созылмалы мәселеге айналдыруы немесе психологиялық жарақат салуы мүмкін:

1. Ауызды сабынмен жуу. Бұл баланы қорлайды, гигиена процесіне деген жиіркеніш тудырады және сөздің неліктен жаман екенін түсіндірмей, тек ұят сезімін қалдырады.

2. Көпшілік алдында жазалау. Бала ұжымнан өш алуға тырысады немесе өз-өзіне тұйықталып қалады.

3. Араласуға тыйым салу. «Ванямен дос болма, ол жаман сөйлейді». Бұл баланың жеке сөздік қоры мәселесін шешпейді, тек оны өзгелерді айыптауға үйретеді.

Мәселені оқыту мүмкіндігіне қалай айналдыруға болады?

Балабақша – бұл қоғамның кішігірім моделі. 4–5 жастағы балағат сөз – бұл мін емес, тілді және әлеуметтік нормаларды игерудің жастық кезеңі. Егер педагогтар мен ата-аналар күш біріктіріп, «қорқынышты сөздерден» қорықпай, жүйелі жұмыс істесе:

• Сөздік қорды кеңейту (кітап оқу, саусақ ойындары арқылы);

• Эмоционалды тәрбие (сахналау және сезімдерді талқылау арқылы);

• Жеке үлгі (балабақшада және үйде ересектердің биязы, сыпайы сөйлеуі); ...сонда бұл мәселе қалай келсе, солай байқалмай кетеді.

Сеніңіз, бұл мәселені жеңуге болады. Ең бастысы – уақытында әрекет ету. Сонда балаңыз мынаны жадына тоқиды: сөздің күші бар, бірақ нағыз күш – дөрекіліксіз түсінісе білуде.

Ирина КОЗЫРЬ,

«Нұршашу» № 9

бөбекжай-бақшасының педагог-психологы 

---

АННОТАЦИЯ

В статье рассматривается проблема появления ненормативной лексики в речи детей дошкольного возраста и анализируются основные психологические причины детского сквернословия. Автор предлагает практико-ориентированные методы работы с детьми, направленные на формирование культуры речи без давления и наказаний. Особое внимание уделяется взаимодействию педагогов и родителей, а также профилактике речевых нарушений. Материал будет полезен воспитателям, педагогам дошкольного образования и родителям.