Мектепке дейінгі ұйымды заманауи басқару: сенім, өзара сыйластық және ынтымақтастық

Мектепке дейінгі білім беру жүйесі тұрақты өзгерістер жағдайында жұмыс істейді. Білім беру мазмұнын жаңғырту және білім беру қызметтерінің сапасына қойылатын талаптардың өсуі басшының рөлін түбегейлі өзгертеді. Мектепке дейінгі ұйымның заманауи меңгерушісі тек әкімші болудан қалып қойды – ол мекеменің дамуының стратегиялық бағыттарын айқындайды, инновациялық тәсілдердің енгізілуін қамтамасыз етеді және білім беру үдерісінің барлық қатысушыларының қызметін үйлестіреді. Басшының басқару стилі мен коммуникативтік мәдениетіне педагогтердің белсенділігі мен өзін-өзі дамытуға дайындығы тікелей байланысты. Басшының ұжымда сенімге, өзара сыйластыққа және ынтымақтастыққа негізделген қолайлы әлеуметтік-психологиялық климатты қалыптастыру қабілеті ерекше маңызға ие.

Қызметкерлердің кәсіби өсуі үшін жағдай жасау, бастамаларын қолдау, әдістемелік жұмысты ұйымдастыру және педагогтерді сүйемелдеу тиімді басқарудың маңызды құрамдас бөліктері болып табылады.

Тиімді басқару педагогикалық ұжымның тұрақты дамуының, білім беру үдерісі сапасының артуының және мектепке дейінгі ұйымның стратегиялық мақсаттарына қол жеткізудің негізгі факторларының бірі ретінде қарастырылады.

Ғылыми әдебиеттерде басқару стилі мен басшының жеке қасиеттері білім беру ұйымының жұмыс нәтижелері мен оның ішкі атмосферасына тікелей әсер ететіні бірнеше рет атап көрсетілді.

Білім беру ортасы үшін ең өнімді болып демократиялық стиль танылады: ол қызметкерлердің шешім қабылдауға қатысуын, олардың пікірін ескеруді, бастамашылдық пен дербестікті дамытуды болжайды. 

Ашықтық, диалог және кері байланыс сенімді нығайтады, педагогтердің жауапкершілігін және олардың өсуге деген мотивациясын арттырады.

Сонымен қатар, басқару стилімен қатар басшының жеке қасиеттері де маңызды: әділдік пен объективтілік психологиялық қауіпсіздікті қалыптастырады; коммуникабельділік жанжалдардың алдын алуға көмектеседі; кәсібилік дұрыс шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ икемділік, эмпатия, көшбасшылық қабілеттер мен инновацияларға дайындық жоғары бағаланады – олар өзгерістерге жылдам жауап беруге және ұйымды алға бастауға көмектеседі. Осылайша, стиль мен жеке қасиеттердің жиынтығы балабақша жұмысының тиімділігін ғана емес, сонымен қатар ұжымның даму деңгейін, ұйымшылдығы мен кәсіби белсенділігін айқындайды.

Ұжымды басқару – бұл құндылықтар, бағдарлар және басқарушылық мәдениет маңызды болатын әлеуметтік өзара іс-қимыл үдерісі.

Мектепке дейінгі балалар мекемесінің меңгерушісіне педагогтердің басқару стилін қабылдау ерекшеліктерін, еңбек жағдайларына қанағаттану деңгейін, сондай-ақ психологиялық ахуалды қалыптастырудағы және қызметкерлердің кәсіби дамуын қамтамасыз етудегі басшының рөлін түсіну маңызды.

Басқару қызметі мен оның ұжымға тигізетін әсерін объективті түрде бағалау үшін эмпирические деректер мен қызметкерлердің шынайы кері байланысы қажет. Педагогтердің пікірін жүйелі түрде зерделеу басқару процестерін жетілдіруге және салмақты шешімдер қабылдауға көмектеседі. Басшылық стилі мен еңбекке қанағаттанушылық, кәсіби мотивация және психологиялық ахуал сияқты көрсеткіштер арасындағы байланыс ерекше қызығушылық тудырады. Бұл ағымдағы жағдайды бағалап қана қоймай, даму бағыттарын айқындауға мүмкіндік береді.

«Асыл бөбек» № 64 арнайы балабақшасы» КММ-де 2026 жылдың сәуір айында «Ұйым басшысының қызметін бағалау» тақырыбында сауалнама жүргізілді.

Ұсынылып отырған сауалнама мектепке дейінгі ұйым басшысының білім беру сапасын ішкі мониторингтеу кезінде ескерілетін негізгі қызмет бағыттарын бағалауға мүмкіндік береді:

• ұйымды стратегиялық дамыту;

• МЖМБС (ГОСО) және нормативтік құжаттардың талаптарын сақтау;

• білім беру үдерісін басқару сапасы;

• педагогтердің кәсіби әлеуетін дамыту;

• инновациялар мен цифрлық технологияларды енгізу;

• қауіпсіз, инклюзивті және дамытушы білім беру ортасын қамтамасыз ету;

• ата-аналармен және әлеуметтік әріптестермен өзара іс-қимыл жасау;

• қолайлы психологиялық ахуал қалыптастыру;

• білім беру сапасын қамтамасыз етудің ішкі жүйесінің тиімділігі.

Сауалнама анонимді түрде өтті. Зерттеуге әртүрлі еңбек өтілі бар 37 педагог қатысты: 1 жылдан 3 жылға дейін – 9 адам; 4 жылдан 10 жылға дейін – 25 адам; 20 жыл және одан жоғары – 3 адам.

Жас көрсеткіші ұжымның теңгерімді екенін көрсетеді, жас пен тәжірибелі мамандар арасында сабақтастық бар. Сауалнама нәтижелері бойынша, педагогтердің көпшілігі (31 адам) басқару стилін демократиялық деп бағалады. Шағын бөлігі авторитарлық (5) және либеральды (1) стильдерді атап өтті. Бұл серіктестік қатынастардың басым екенін, басқаруда ашықтық пен қызметкерлердің пікірі ескерілетінін білдіреді.

Еңбек жағдайларына қанағаттану деңгейі жалпы алғанда жоғары: 30 педагог толық қанағаттанған, 2-і — «деректер кез келген уақытта дерлік», 3-і — «кейде», ал небәрі 2-і толық қанағаттанбағанын көрсетті. Бұл қолайлы жұмыс жағдайларының бар екенін айғақтайды.

Тиімді білім беру ортасын қалыптастырудағы және қызметкерлердің кәсіби дамуына әсер етудегі басшының шешуші рөлін 31 қатысушы растады (бағасы — айтарлықтай әсер).

Басшының ең бағалы қасиеттері ретінде педагогтер көшбасшылықты, эмпатия мен икемділікті атап өтіп, сондай-ақ мыналарды ерекше көрсетті:

– ұйымдастырушылық қабілеттер (20)

– әділдік (18)

– коммуникабельділік (17)

– кәсібилік (14)

– жауапкершілік (12)

Жас топтары бойынша жүргізілген тереңдетілген талдау жұмыс өтілі үш жылға дейінгі педагогтердің, яғни жас мамандардың еңбек жағдайлары мен басшының қызметін жоғары бағалайтынын көрсетті. 9 адамның 8-і стильді демократиялық қабылдайды. Барлығы меңгерушінің олардың кәсіби қалыптасуына қосқан үлесін атап өтті — бұл жақсы бейімделу ортасының бар екенін көрсетеді. Олар үшін ұйымдастырушылық қабілеттер, коммуникабельділік, эмпатия және әдептілік маңызды. Тәжірибелі қызметкерлер де демократиялық стильді мойындайды, бірақ еңбек жағдайлары мен басшының рөліне қатысты сыни әрі сараланған көзқарас танытады. Кәсіби дамуға әсерін бағалау біркелкі емес болып шықты, бұл аталмыш топтың кәсіби дербестігінің жоғары деңгейімен байланысты болуы мүмкін. Олар үшін бірінші орында басшының әділдігі, кәсібилігі және ұйымдастырушылық құзыреттілігі тұр.

Алынған деректер басшының жұмысын бағалаудың объективті көрінісін береді:

– ұйымда тиімді басқарудың арқасында қолайлы әлеуметтік-психологиялық климат қалыптасқан;

– демократиялық стиль ұжымның сенімін, ашықтығын және тартылуын қамтамасыз етеді;

– еңбек жағдайларына жоғары қанағаттану жұмыстың сауатты ұйымдастырылғанын көрсетеді;

– басшы қызметкерлердің, әсіресе жас мамандардың кәсіби дамуында шешуші рөл атқарады;

– тиімді меңгерушінің басты қасиеттері – ұйымдастырушылық қабілеті, әділдігі, коммуникабельділігі және кәсібилігі;

– ұжымды дәлірек басқару үшін еңбек өтілі жоғары педагогтердің пікірін ескеру қажет.

Басқарудың демократиялық стилі жағымды әлеуметтік-психологиялық климаттың қалыптасуына ықпал етеді, еңбекке қанағаттану деңгейін арттырады, қызметкерлердің қатысу дәрежесін қамтамасыз етеді, жұмысқа деген оң көзқарасты қалыптастырады және педагогтердің бастамашылдығын ынталандырады.

Басшының қызметкерлердің жеке ерекшеліктерін, олардың кәсіби тәжірибесі мен қажеттіліктерін ескеру қабілеті ерекше маңызға ие.

Әрі қарайғы зерттеулердің перспективалары басқарудың әртүрлі стильдерінің білім беру ұйымының қызмет нәтижелеріне әсер ету механизмдерін тереңірек зерделеумен, сондай-ақ мектепке дейінгі мекемелердегі басқарушылық қызметті жетілдіру бойынша практикалық ұсынымдар әзірлеумен байланысты болуы мүмкін.

Сәуле АТАКАНОВА,

Астана қаласы, «"Асыл бөбек" № 64 арнайы

балабақшасы» КММ меңгерушісі

---

АННОТАЦИЯ

Мақалада мектепке дейнгі ұйым басшысының педагогикалық ұжымды дамытудағы рөлі қарастырылған. Педагогтердің қабылдауы арқылы басқару қызметін бағалайтын зерттеу нәтижелері ұсынылған. Сауалнама негізінде әлеуметтік-психологиялық климатқа, еңбекке қанағаттанушылыққа және қызметкерлердің кәсіби дамуына әсер ететін тиімді басқарудың негізгі сипаттамалары анықталды.