Қазіргі заманғы балалар әдебиетінің ерекшеліктері және оны білім беру үдерісінде интеграциялау

Халықтың рухани байлығы –

оның тарихы, мәдениеті, әдебиеті.

Әлкей Марғұлан

Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы балалардың қабылдау ерекшеліктерін өзгертті. Қазіргі заманғы балалар әдебиеті тек тәрбиелеумен ғана емес, баланың сыни ойлауын, эмоционалды интеллектін және эстетикалық талғамын қалыптастырумен де айналысады. Сондықтан дәстүрлі классикалық шығармалармен қатар оқу бағдарламасына қазіргі заманғы авторлардың туындылары енгізіледі.

Оқу үдерісін тек классикалық мұрамен шектеу бала мен кітап арасында «алшақтық»

тудыруы мүмкін. Бағдарламаға заманауи авторлардың шығармаларын енгізу – білім беруді демократияландырудың және оқушының таңдау құқығын құрметтеудің көрінісі. Бұл оқушының «мектептегі оқу» мен «өмір үшін оқу» арасындағы байланысын нығайтады.

Қазіргі заманғы балалар әдебиетін оқу үдерісіне енгізу – цифрлық дәуірде баланың оқу сауаттылығын сақтап қалудың стратегиялық құралы.

Мұғалімдер үшін басты міндет – заман ағымына сай әдебиеттерді іріктей білу және оларды шығармашылық әдістермен оқыту. Қазіргі заманғы балалар әдебиеті – жай ғана оқу материалы емес, ол цифрлық дәуір баласының ішкі әлемін түсінуге, оның интеллектуалдық және эмоционалдық қажеттіліктерін қанағаттандыруға арналған стратегиялық маңызды құрал.

Қазіргі заманғы балалар әдебиетінің жанрлық ерекшеліктері

Қазіргі балалар әдебиеті классикалық қалыптан шығып, мультимедиялық сипатқа ие болуда. Бұрынғы ертегі мен әңгімелердің орнын фэнтези, детектив, комикс (графикалық романдар) және виммельбухтар басуда. Визуалды ақпарат пен мәтіннің симбиозы (комикстер, графикалық романдар) ақпаратты қабылдау жылдамдығына сәйкес келеді, баланың қиялын дамытады, визуалды ақпаратты тез қабылдауға үйретеді және оқуға деген алғашқы қызығушылықты оятуда шешуші рөл атқарады.

Оқушылардың көпшілігі қазіргі заманғы авторлардың шығармаларын (мысалы, Роальд Даль, Дж. Роулинг немесе қазақстандық Зира Наурызбаева мен Лиля Калаус туындыларын) қызығып оқиды. Бастауыш және орта буын оқушылары арасында жүргізілген сауалнама нәтижесі көрсеткендей, оқушылардың 65–70%-ы сюжеті динамикалық, кейіпкерлері заманауи тілде сөйлейтін шығармаларға (мысалы, фэнтези немесе детектив жанрына) басымдық береді. Бұл дәстүрлі классикалық мәтіндерді қабылдауға қиналатын оқушылардың кітапқа деген қызығушылығын оятуға мүмкіндік береді.

Заманауи мәтіндермен жұмыс істеу кезінде мына дағдылар деңгейінің артқаны байқалды:

• Эмпатия және эмоционалды интеллект: қазіргі авторлар (мысалы, С. Досжан, З. Наурызбаева) балалардың ішкі қорқыныштарын, мектептегі қарым-қатынас пен өзін-өзі іздеу мәселелерін ашық жазады. Бұл оқушының өзін кейіпкермен сәйкестендіруіне және моральдық таңдау жасауды үйренуіне көмектеседі.

• Визуалды сауаттылық: комикстер мен иллюстрацияланған повестерді талдау барысында балалардың мәтін мен сурет арасындағы логикалық байланысты орнату қабілеті 25%-ға артты.

Білім беру үдерісіндегі интеграция

Оқыту барысында «дифференциалды ықпал» әдісін қолдану тиімді. Шығармаларды оқытуда сторителлинг және фанфик жазу сияқты заманауи әдістерді, сондай-ақ интертекстуалды талдауды (классикалық және қазіргі заманғы ұқсас жанрдағы шығармаларды салыстыра оқуды) қолдану оң нәтиже береді. Бұл баланың әдебиетті біртұтас процесс ретінде қабылдауына жол ашады.

Заманауи әдебиетті сабақта қолданудың бірнеше тиімді жолы бар:

Интерактивті оқу: кітап желісі бойынша буктрейлер (қысқа бейнеролик) жасау.

Сыни ойлау: кейіпкерлердің іс-әрекетін бүгінгі күн тұрғысынан талдау (мысалы, экологиялық мәселелер, буллинг, достық).

Жобалық жұмыс: оқушыларға өздеріне шағын комикс немесе фанфик (басқа автордың шығармасы негізінде жазылған жаңа оқиға) жаздыру.

Қазіргі қазақ балалар әдебиетінде өзіндік қолтаңбасымен ерекшеленіп, бүлдіршіндер мен жасөспірімдерге арнап сапалы туындылар жазып жүрген бірнеше заманауи ақын-жазушыларды атап өтуге болады.

Міне, осы салада еңбек етіп жүрген негізгі есімдер:

Зира Наурызбаева және Лиля Калаус. Бұл авторлар тандемі қазіргі қазақ балалар прозасына үлкен жаңалық әкелді.Шығармалары: «Алтын тостағанды іздеу: Бату мен оның достарының бастан кешкендері» атты фэнтези циклы.Ерекшелігі: олар қазақ мифологиясын (Самұрық, Айдаһар, ертегі кейіпкерлері) заманауи балалардың өмірімен (гаджеттер, мектеп, қала өмірі) шебер ұштастырады. Шығармаларында мейірімділік, отансүйгіштік және қоршаған ортаны қорғау тақырыптары басым. Тілі жеңіл, балаға түсінікті.

Толымбек Әбдірайым. Балалар жазушысы, халықаралық «Алаш» әдеби сыйлығының лауреаты.Шығармалары: «Алабұға аулаған күн», «Ит иесін таниды».Ерекшелігі: жазушы кішкентай кейіпкерлердің ішкі психологиясын, олардың табиғатпен және жан-жануарлармен байланысын өте шынайы суреттейді.

Серікбол Хасан. Қазіргі балалар поэзиясы мен прозасында белсенді еңбек етіп жүрген жас қаламгерлердің бірі.Шығармалары: «Сыйлық», «Ерке бала» жинақтары.Ерекшелігі: оның өлеңдері мен әңгімелері бүгінгі заман баласының ой-өрісі мен қызығушылықтарына жақын. Көбіне балабақша мен бастауыш сынып балаларына арналған.

Осы авторлардың шығармаларын сабақта мына тәсілдермен қолдануға болады:

«Мифтік кейіпкерлер галереясы»: З. Наурызбаеваның кітаптары бойынша кейіпкерлерге мінездеме беру.

«Заманауи ертегі»: С. Хасанның әңгімелерін негізге ала отырып, оқушыларға өздері тұратын қала немесе ауыл туралы шағын ертегі жаздыру.

«Табиғат жанашыры»: Т. Әбдірайымның әңгімелері арқылы экологиялық тәрбие сағаттарын өткізу.

Бұл жазушылардың туындылары балалардың ана тілінде сапалы контент тұтынуына және оқу сауаттылығын дамытуға үлкен септігін тигізеді.

Заманауи авторлардың кітаптары балалармен өздеріне түсінікті тілде сөйлеседі және олардың өміріне жақын тақырыптарды қозғайды: достық, мектеп, ішкі сезімдер, табиғатты қорғау. Осының арқасында баланың оқуға қызығушылығы пайда болады, ал кейіпкерлермен бірге сезіну және моральдық таңдау жасау қабілеті табиғи түрде қалыптасады. Қазақстандық авторлардың шығармалары, сонымен қатар, балаларға ана тілінде сапалы контент ұсынып, ұлттық мәдениетпен таныстырады. Сондықтан заманауи кітаптарды классикамен қатар оқыған жөн: олар балаларға нақты пайда әкеліп, оқуды табиғи қажеттілікке айналдырады.

Балғын Апбасхан

педагогика ғылымдарының магистрі,

№41 «Балдырған» балабақшасының қазақ тілі педагогі,

Астана қ.

---

АННОТАЦИЯ

В статье рассматриваются особенности современной детской литературы, ее жанровый состав и эффективные способы применения в образовательном процессе. Анализируется роль новой литературы в повышении читательской грамотности детей в эпоху цифровых технологий.