Табысқа жету мүмкіндігі: білім берудегі инклюзияның жаңа көрінісі

Оқырман назарына жаһандық білім беру технологиялары саласының әлемдік сарапшысы Пэдди МАКГРАТТЫҢ ой-толғауларын ұсынамыз. Материалдың негізіне оның Алматыда өткен AI for Education форумында сөйлеген сөзі арқау болды, бұл инклюзивті білім берудің болашағы туралы пікірталастың ең жарқын оқиғаларының біріне айналды.

Жоғары деңгейлі инновациялар заманауи оқу сыныбының ішінде маңызды локальды нәтижеге қалайша қол жеткізе алады? Инклюзияның толық түсінігіндегі мәні не? Оқушылардың кімге ЖИ көмегі қажет және оқуда табысқа жету үшін әркімнің оны алуға мүмкіндігі бар ма? Мен бұл сұрақтардың жауабын әлемнің түрлі елдерінде жүргізіп жатқан өз зерттеулерімнен іздеймін.

Мен жұмыс істейтін Everway компаниясы бүкіл әлем бойынша 250 миллионнан астам студентке инклюзивті білім беру құралдарын ұсынды. Осындай ауқымда жұмыс істей отырып, біз өзімізге сұрақ қоюымыз керек: жаһандық инновацияларды нақты локальды нәтижеге қалай айналдырамыз?

Бәрі біздің шынайылығымызды мойындаудан басталады. Технологиялар өте жылдам қарқынмен дамып келеді, ЖИ – бұл енді болашақтың тұжырымдамасы емес, біздің сыныптарымыздағы сөзсіз қатысу, және осымен бірге үміттер де өсуде. Сонымен қатар, осы технологиялардың барлығына қарамастан, ауылдық және қалалық аймақтар арасында, әртүрлі әлеуметтік-экономикалық жағдайлар арасында және әртүрлі қабілеттері бар білім алушылар арасында алшақтықтар сақталуда.

Біз тап болатын ең үлкен мәселе – бағдарламалық жасақтаманың жоқтығы емес, уақыттың тапшылығы. Әрбір мұғалім «жақыннан бетпе-бет» форматы қолдаудың алтын стандарты екенін біледі, бірақ толып кеткен сыныпта оны қамтамасыз ету ең қиын нәрсе. Бұл мәселені шешу үшін бізге инклюзияға деген көзқарасымызды өзгерту керек.

Мен «айсберг» аналогиясын қолданғанды ұнатамын. Әдетте біз көзге көрінетін шыңға – физикалық немесе когнитивтік бұзылулары диагноз қойілған оқушыларға назар аударамыз. Бірақ басым көпшілігі «су деңгейінен төмен» орналасқан. Бұл – қатардан қалмау үшін барын салып жүрген оқушылар, мысалы, тілдік кедергісі бар балалар немесе дислексияның жеңіл түрі бар, бірақ оларға әлі «таңба» басылмағандар. ЖИ бізге бүкіл айсбергті тұтастай қолдауға мүмкіндік береді. 

Инклюзия архитектурасы туралы ойланыңызшы. Мен Ванкувердегі мэрия баспалдақтарының фотосуретін жиі көрсетемін. Кезінде ол жерде жай ғана массивті баспалдақ салып, содан кейін оған мүгедектер арбасындағы адамдарға арналған ыңғайсыз лифтіні «бұрап сала салған» жоқ, керісінше пандустар тікелей тасқа біріктірілетіндей етіп баспалдақтарды жобалады. Бұл әдемі, функционалды және ең бастысы, бұл барлығына арналған. Оны көбісі: арбасы бар ата-аналар да, ауыр чемодандары бар саяхатшылар да, қарт адамдар да пайдаланады. Біз білім берудегі ЖИ-ге дәл осылай қарауымыз керек. Бұл бұрышта жасырылған қандай да бір «арнайы» құрал болмауға тиіс; ол оқу процесінің стандартты дизайнының бір бөлігі болуы керек.

Бұның қалай жұмыс істейтінінің нақты мысалдарын қарастырайық. Қазір бізде мәтінді сөйлеуге түрлендіру үшін ЖИ-дің табиғи дауыстарын, нақты уақыттағы аударманы және күрделі лексиканы жеңілдетуді қамтамасыз ететін құралдар бар. Тіл үйреніп жүрген студент үшін немесе сауаттылықта қиындықтарға тап болған адам үшін бұл жай ғана «керемет дүниелер» емес – бұл құтқару шеңбері. Бірақ сиқыр мынада:

бұл құралдар әрбір оқушыға қолжетімді болған кезде, «таңба» деген ұғымның өзі жоғалады.

Ең үздік оқушы күрделі мәтінді түсіну үшін жеңілдету құралын пайдаланған кезде, бұл үлгерімі төмен оқушы үшін де дәл осы құралды пайдалануды қалыпты жағдайға айналдырады. Біз оларға «таңдау және сөз құқығын» береміз. Біз балаларға тәуелсіздік береміз – қолдарын көтермей-ақ және «мен бәрінен ерекшемін, маған көмек керек» демей-ақ, құралды нақты қажет болған сәтте алу мүмкіндігін сыйлаймыз.

Мұндай тәсілді масштабтау қиын, өйткені шынын айтқанда, көптеген стратегиялық жоспарларда инклюзивтілік туралы мәлімделеді, бірақ тереңірек үңілсек, бұл олай емес. Инклюзия тым жиі қосымша бір нәрсе ретінде, «жапсарлас құрылыс» ретінде қарастырылады – бұл «мейнстрим» деп аталатын оқу бағдарламасын жобалап болғаннан кейін ғана ойымызға келетін нәрсе. Мен бұл «мейнстрим» деген сөзді қолданбауға тырысамын, өйткені ол қандай-да бір «қалыпты» топтың және қалғандарының бар екенін білдіреді. Бізге мектептегі бірнеше ынталы «энтузиастарға» ғана бәрі байланысты болатын модельден алыстау керек. Жүйелі стандарт қажет.

Әртүрлі елдердегі жұмыстан түйген сабағым – тек қарапайымдылық қана масштабталады. Егер құрал тым күрделі болса, күйзеліске түскен және шамадан тыс жүктелген мұғалім оны пайдаланбайды. Бірақ егер біз ЖИ-дің қарапайым және қуатты қолдау функцияларын – сапалы диктант немесе автоматты субтитрлер сияқты – күнделікті жұмыс процесіне енгізсек, бұл жай ғана «мүмкіндігі шектеулі адамдарға арналған практика» емес, «жақсы практикаға» айналады.

Мен сіздердің мынаны есте сақтағандарыңызды қалаймын: технологияны емес, нәтижені масштабтаңыз. ЖИ құралына қараған кезде, оның тек не істей алатынын сұрамай, оның қандай кедергіні жоятынын сұраңыз. Кейбіреулер үшін қажет нәрсе барлығына пайдалы. Егер біз «шеттер» үшін жобаласақ, нәтижесінде біз «ортаға» да қолдау көрсетеміз және осылайша біз әрбір оқушының табысты болу мүмкіндігіне шынайы кепілдік береміз.