Абай аманаты: балабақшадағы тәрбие принциптері

Жаһандану және қоғамның технологиялық трансформациясы ғасырында тұлғаны қалыптастырудағы отбасы рөлінің төмендеуі, ата-аналардың бала тәрбиесіне жеткілікті көңіл бөлмеуі және ана тіліне деген қызығушылықтың азаюы өткір мәселеге айналып отыр. Мұндай жағдайда ұлы Абайдың рухани мұрасына жүгіну жай ғана педагогикалық емес, стратегиялық маңызға ие болады. Бұл ретте ақынның балалық шағынан бастау алған тәрбие принциптерін заманауи мектепке дейінгі ортаға интеграциялаудың практикалық тәжірибесі өте маңызды. Астана қаласының № 17 «Ер-Төстік» балабақшасында осындай сәтті тәжірибе бар және оның нәтижелері республикалық деңгейде көрініс табуда.

Қазақстанның барлық азаматтары үшін Абай Құнанбаев – ұлттың рухани символы. Ұлы қазақ ақыны, философ, сазгер және ағартушы, қазақ жазба әдебиетінің негізін қалаушы өзінің іргелі «Қара сөздер» еңбегінде және көптеген өлеңдерінде халық даналығын терең ой елегінен өткізіп, білімге, мәдениетке және рухани дамуға шақырды.

Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы жас ұрпақты тәрбиелеуде қуатты рухани тірек бола алады. Бүкіл роман бойы Абайдың басты идеясы: ғылымға, поэзия мен мәдениетке құрмет, білімділік, өткір ақыл және үздіксіз өзін-өзі дамыту – ең жоғары құндылықтар. Романда Абай айнымас абырой, әділдік және мейірімділік иесі ретінде көрсетілген. Оның әлсіздерге жанашырлық таныту және шындықты қорғай білу қабілеті – балаларда эмпатия мен моральдық қасиеттерді дамыту үшін тамаша үлгі.

Роман қазақ дәстүрлерінің байлығын, ана тілінің сұлулығын, далалық әдет-ғұрыптардың даналығы мен абырой кодексін жан-жақты ашады. Бұл үлкендерді құрметтеуге және өз мәдениетіне деген сүйіспеншілікке тәрбиелеудің тамаша іргетасы. Бұл кітап кез келген жағдайда ойлауға, сезінуге және Адам болып қалуға үйретеді, ал бұл тәрбиенің ең бастысы.

«Қайтар жолда» деген тарауда Абайдың әжесі мен шешесінің әңгімелерін тыңдауы былай сипатталады:

«Жылаумен, уатумен өткен ұзақ түндерде, ауру баланың төсегінің бас жағында, жалықпас, талмас бір-ақ адам отырушы еді. Ол – әжесі. Оның аузынан шыққан баяу, қоңыр үні түн бойы сыбырлап, Абайдың құлағына әлдеқандай бір зарықтырған, созған ескі мақамдарды құя беретін. Сонымен бала ұйықтап кететін. Көзін ашса, тағы да сол үнді еститін.

Тәуір болып, төсектен тұрған соң да Абай әжесінен қалмайтын болды. Ендігісі еркелік емес, басқа бір қызық тапқандық еді. Ол қызығы – әжесінің әңгімесі.

«...ғасыр көмген бұлттарға... Кім жетер оның сырына?...» – деп, Зеренің өзі де кейде өткен күндерін ойлап, күрсініп отырып айтатын ескі сөздері бар еді.

Енді бала сондай жаңа, ғажайып әңгімелерді айтуды өтінетін болды. Зере көп нәрсені білетін. «Еділ – Жайық», «Жұпар қорығы», «Құла мерген» – бәрі де айтылды. Оның әңгімелерін түсте де, кешке де, тіпті көш бойы да Абай айтқыза беретін болды.

Бертін келе, тәуір болып алған соң әжесінен тағы бір әңгімелер тапты. Ол осы ел ішінде Зеренің жасынан бергі көргені, естігені жайындағы әңгімелер. Ел мен елдің шабысы, таласы жайында бірталай күндер айтты. Осыдан жиырма-отыз жыл бұрын Найман елінің осы Шыңғысты, дәл осы ауыл отырған жерді шапқанын білді. Сол шабыста Зеренің өз бауырына салып өсірген баласы Бостанбек деген жас жігіт өлген екен. Тобықты Найманның Қожамберді деген ақынын қолға түсіріп әкеліп, осы Түйеөркеште бір жарым жыл шынжырлап ұстап отырғанын да айтты. Қожамбердінің сол байлауда отырып айтқан ұзақ-ұзақ зарын Зере жатқа біледі екен. Тағы бір шабыстар, «Қарамола» соғысы, тағы сондайлық көп оқиғалар айтылды. Бұдан соң Қалқаман – Мамыр, Еңлік – Кебектің қайғылы хикаяларына көшті.

Абай әжесін айтқыза-айтқыза, өзі де оның сөзіне әрі ұйып, әрі жинақы, зейінді боп алған. Күндіз-түні құлағынан әже дауысы кетпейді. Әжесі шаршап, тоқтаған кездерде Абай шешесіне ауысады. Ұлжан да әңгімеші. Бірақ ол көбінше өлең сөзге ұста. Оның ескі мақалдары, жұмбақтары да көп. Оның үстіне, ол көптен бері ешкімге айтпай, өз ішінде сақтап келген бірталай ұзақ жыр, айтыстарды, өлеңді ертегілерді де біледі...»

Біз Абайдың шығармашылық және рухани дамуы балалық шағынан басталғанын көреміз. Біздің мақсатымыз – Абайдың осы бірегей үлгісін заманауи тәрбие практикасына енгізу.

Абайдың мұрасы тек балаларға ғана емес, ата-аналарға да бағытталған рухани бағдар бола алады.

Мектепке дейінгі кезеңде баланың дүниетанымы, мінезі, ойлау қабілеті қалыптасады, рухани негіздері қаланады. Балада ұлттық тәрбие, отбасылық салт-дәстүр және рухани азық айқын көрініс табады.

1991 жылы, Тәуелсіздігіміздің алғашқы жылы, Астанада (ол кездегі Целиноград) алғаш рет 280 орындық «Ер-Төстік» қазақ балабақшасы ашылды. Бүгінде бұл балабақша ұлттық құндылықтарды насихаттауда өзіндік ерекше орын алатын, терең тарихы бар тәрбие ортасына айналды. Тәуелсіздіктің 30 жылдығына орай балабақша өзінің 30 жылдық мерейтойын да атап өтті және онда Абай атындағы танымдық мұражай пайда болды. Мұражайдың салтанатты ашылуында ҚР Мәдениет қайраткері, ақын, композитор Елдар Оразалин бұл игі бастамаға сәттілік тіледі.

Біздің мекемеде үшінші оқу жылы «Абай өсиеті» эксперименттік бағдарламасы жұмыс істейді.

М. Әуезовтің еңбегінде әже Зере мен шеше Ұлжанның еркелетуі мен нақыл сөздері Абайдың таза жүрегі мен жан нәзіктігін тәрбиелегені ерекше атап өтіледі. Бұл тәрбие негізі отбасынан басталатынын көрсететін өнегелі үлгі.

Балабақшада «Аналар мектебі», «Әкелер мектебі», «Әжелер мектебі» жобалары сәтті жүзеге асырылуда. «Әжелер мектебінде» әжелер әдемі ұлттық киімдер киіп, ертегілер айтып, халық ауыз әдебиетінің үлгілерін насихаттайды, бұл балалардың рухани дамуына үлкен әсер етеді.

«Абай өсиеті» эксперименттік алаңы – жылдар бойы жүйелі жұмыстың нәтижесі. Жоба барысында сөйлеу тілін дамыту және ұлттық құндылықтарды насихаттау саласында мол тәжірибе жинақталды.

Абайдың шығармаларын балабақшаның тәрбие үдерісіне енгізу арқылы бала, ата-ана және педагог арасындағы рухани байланыс нығайды.

Абайдың шығармаларындағы «Ғылымды оқып, білмекпен мақтанба», «Бес нәрсеге асық...» деген өсиеттері баланың санасына оңай сіңіп, өмірлік ұстанымын қалыптастырады. Балабақшада Абайдың жыл мезгілдері туралы өлеңдері көркемдік тәрбиеге бейімделген және осыған сәйкес «Алтын күз, әсем әлем!» дәстүрлі байқаулары өткізіледі.

Сонымен қатар, «Абай мұрасы – бала жүрегінде» мультстудия жобасы іске қосылып, қысқаметражды анимациялық бейнероликтер жасалды. «Ата Абайдан оқу» тәрбие сағаттары балалардың сөздік қорын байытып, сөйлеу дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік берді.

Қазіргі уақытта «Ер-Төстік» балабақшасында 12 топтың 4-і сөйлеу тілі бұзылыстары мен ерекше білім алу қажеттіліктері бар балалармен толықтырылған. Сөйлеу тілі бұзылыстары бар балалармен түзету жұмысы да оң нәтижелер беруде. Абайдың шығармаларын қолдану олардың тек тілдік қабілеттерін ғана емес, рухани әлемін де байытуға ықпал етті.

2024–2025 оқу жылында балабақшаны 92 түлек бітірді, олардың 85%-ында сөйлеу тілі дамуының көрсеткіштері жоғары болды. Балалардың 75%-ы Абайдың шығармаларын жатқа мәнерлеп оқып, қалалық және республикалық байқауларда жүлделі орындарға ие болды.

«Үкі» тобының тәрбиеленушісі Нұрайым Жұмаділда республикалық «Абай оқулары» байқауында І орынға ие болды. «Абайға соққан жүрегім» байқауында Азат Ерхан І орынға қол жеткізді. Ал «Астана дарыны» мен Әдістемелік орталықтың ұйымдастыруымен өткен «Інжек пен Құмырсқа» қойылымында балабақша Гран-при иеленді.

Абайдың рухани мұрасын кеңінен насихаттау мақсатында Астана Халықаралық университетінің Педагогикалық колледжімен, Абай атындағы №87 мектеп-гимназиясымен, Қасым Қайсенов атындағы № 27 мектеп-лицейімен бірлескен жобалар жүзеге асырылуда. Сонымен қатар, Астана қаласы әкімдігінің Әдістемелік орталығымен тығыз байланыс орнатылған.

Абайдың философиясы мен тәрбиелік идеялары – ұлттық рухты оятатын, баланың жанын байытатын мәңгілік қазына. Балаларға осы құндылықтарды сіңіру арқылы өз мәдениетін құрметтейтін, ұлттық рухы биік саналы ұрпақ қалыптасатынына сенім мол.

Асель МҰХАМЕТЖАНОВА,

Астана қ. № 17 «Ер-Төстік» балабақшасының меңгерушісі

---

АННОТАЦИЯ

В детском саду № 17 «Ер-Төстік» г. Астаны наследие Абая служит духовным ориентиром как для детей, так и для их родителей. Творческое развитие Абая, начавшееся в детстве под влиянием бабушки и матери, является уникальной моделью для современной педагогики. В ответ на тревожные общественные тенденции (дефицит родительского внимания, снижение интереса к родному языку) в учреждении третий год реализуется экспериментальная программа «Завет Абая».