Мектепке дейінгі жаста ұлттық бірегейлікті қалыптастыру
Жаһандану, цифрландыру және қоғамның мәдени трансформациясы жағдайында тұлғаның рухани тұрақтылығының негізі ретінде ұлттық бірегейлікті қалыптастыру ерекше маңызға ие. Мектепке дейінгі жас — Отан, тіл, мәдениет және дәстүрлер туралы алғашқы түсініктерді меңгерудің ең қолайлы кезеңі. Дәл осы кезеңде өз еліне құндылық қатынастың негіздері қаланып, туған мәдениетке эмоционалдық бауыр басу қалыптасады. «Адал азамат» мемлекеттік тәрбие бағдарламасын іске асыру осы құндылықтарды білім беру процесіне интеграциялауды қамтамасыз ететін инновациялық педагогикалық құралдарды іздестіру қажеттілігін тудырады. Біздің зерттеуімізде бұл міндетті шешудің тиімді құралдарының бірі ретінде балалар жобалау қызметі қарастырылады.
Мектепке дейінгі жаста ұлттық бірегейлікті қалыптастыру
Мектепке дейінгі жастағы «ұлттық бірегейлік» ұғымының теориялық негіздері
Мектепке дейінгі жастағы ұлттық бірегейлік бірқатар отандық және шетелдік ғалымдардың зерттеулерінде баланың белгілі бір мәдени қауымдастыққа жататындығын сезінуінің бастапқы деңгейі ретінде қарастырылады. Мәдени-тарихи тәсіл аясында Л. С. Выготский бала тұлғасының дамуы үлкендермен қарым-қатынас процесінде әлеуметтік тәжірибе мен мәдени нормаларды меңгеру арқылы жүзеге асатынын атап көрсетті. Бұл идеяларды А. Н. Леонтьев дамытып, тұлғаны баланың қоғамдық қатынастар жүйесіне қосылуының өнімі ретінде қарастырды. Д. Б. Эльконин мектепке дейінгі жаста дәл ойын әрекетінде әлеуметтік бірегейліктің негіздері, соның ішінде өзінің белгілі бір әлеуметтік және мәдени топқа жататындығын сезіну қалыптасатынын атап өтті.
Шетелдік психологияда бірегейліктің қалыптасу мәселелерін Э. Эриксон жан-жақты зерттеп, бірегейлікті тұлғаның психоәлеуметтік дамуының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырды, ол ерте балалық шақтан бастап кезең-кезеңімен қалыптасады.
Қазіргі заманғы зерттеулерде мектепке дейінгі балалардың ұлттық бірегейлігі танымдық, эмоционалдық-құндылықтық және мінез-құлықтық компоненттерді қамтитын, ана тілін, мәдени дәстүрлер мен әлеуметтік нормаларды меңгеру процесінде қалыптасатын интегративтік құрылым ретінде айқындалады.
Осылайша, мектепке дейінгі жастағы ұлттық бірегейлік ана тіліне қызығушылықтан, мемлекеттік рәміздерді білуден, отбасы мен халық дәстүрлерін құрметтеуден, мәдени мұраға оң эмоционалдық қатынастан және алғашқы азаматтық қасиеттердің қалыптасуынан көрініс табады.
Балалар жобалау қызметі педагогикалық құрал ретінде
Бірегейлікті қалыптастыру әрекеттік сипатқа ие: бала құндылықтарды тек түсіндіру арқылы ғана емес, жеке тәжірибесі арқылы да меңгереді. Осы тұрғыдан алғанда, балалар жобалау қызметі жоғары тәрбиелік әлеуетке ие.
Мектепке дейінгі білім берудегі балалар жобалау қызметі — маңызды мәселені шешуге және нақты өнім жасауға бағытталған балалар мен педагогтың мақсатты бірлескен әрекеті. Оны ұйымдастырудың және тәрбиелік әлеуетінің ерекшеліктеріне мыналар жатады:
· баланың белсенді субъектілік ұстанымы;
· әртүрлі білім беру салаларының интеграциясы;
· отбасы мен балабақшаның ынтымақтастығы;
· әлеуметтік тәжірибенің қалыптасуы.
Балалар жобалау қызметі дәстүрлі құндылықтарды заманауи білім беру тәсілдерімен ұштастыруға мүмкіндік беріп, оларды мектепке дейінгі ұйымның білім беру процесіне мағыналы түрде қосуды қамтамасыз етеді.
Педагогика ғылымында жобалау бала тұлғасының дамуының нақты нәтижелеріне қол жеткізуге бағытталған білім беру жағдаяттарын әзірлеу және іске асыру жөніндегі мақсатты әрекет ретінде қарастырылады. Педагогикалық жобалау — балаларда әлеуметтік маңызды қасиеттер мен құндылықтық бағдарларды қалыптастыруға бағытталған білім беру қызметін жоспарлау, ұйымдастыру және кезең-кезеңімен іске асыру процесі.
Балалар жобалау қызметінің негізгі мазмұны оның кезеңділігі болып табылады:
мақсат қою — жобаның мақсаты мен міндеттерін айқындау;
жоспарлау — мазмұнды, әдістер мен жұмыс формаларын іріктеу;
жобаны іске асыру — педагог пен балалардың бірлескен әрекетін ұйымдастыру;
рефлексия және нәтижелерді бағалау — балалардың дамуындағы қол жеткізілген өзгерістерді талдау.
Эксперименттік жұмысты ұйымдастыру
Адалдық, әділдік, жауапкершілік — бұл базалық нормалар халықтың дәстүрлі мәдениетінде бекітілген және тұлғаның адамгершілік мінез-құлқының негізі ретінде қызмет етеді. Эксперименттік жұмыста ересектер тобында (5–6 жас) ұлттық бірегейліктің келесі көрсеткіштерін дамытуға бағытталған жобалар іске асырылды:
танымдық компонент — ана тілі, рәміздер, халықтың дәстүрлері мен мәдениеті туралы білім («Менің Отаным — Қазақстан» жобасы);
эмоционалдық-құндылықтық компонент — ұлттық дәстүрлерге, отбасыға, Отанға құрметпен және оң көзқараспен қарауды қалыптастыру («Менің отбасымның дәстүрлері» жобасы);
мінез-құлықтық компонент — мәдени мінез-құлық нормаларын көрсету, дәстүрлі іс-әрекет түрлеріне қатысу, адамгершілік нормаларды сақтау («Мен — адал бала», «Я честный ребёнок» жобасы).
Ересек мектепке дейінгі жастағы балалардың ұлттық бірегейлік негіздерінің қалыптасқандығын талдау адамгершілік категорияларын түсіну деңгейі мен мемлекеттік рәміздерді білуде барынша айқын өзгерістер байқалатынын көрсетті. Ұлттық лексиканы қолдану артты, балалар қарым-қатынаста «адал» ұғымын саналы түрде қолдана бастады, ойында әділдікке ұмтылыс танытты.
Алынған нәтижелер жобалау қызметі құндылықтық бағдарларды әрекеттік-жанама және саналы түрде меңгеруді қамтамасыз етіп, ұлттық бірегейліктің тұрақты элементтерінің қалыптасуына ықпал етеді деген қорытынды жасауға мүмкіндік береді.
Марал АХМЕТОВА
«Еркем-ай» № 69 бөбекжай-бақшасының меңгерушісі
Астана қаласы
Аннотация
Статья посвящена задаче формирования национальной идентичности у детей дошкольного возраста в контексте реализации государственной воспитательной программы «Адал азамат». Раскрываются теоретические основы понятия "национальная идентичность" и "детское проектирование". Описан опыт экспериментальной работы в старшей группе ясли-сада № 69 «Еркем-ай» г. Астана
Comments