Жасанды интеллект дәуіріндегі киберқауіпсіздік: жаңа құқықтық сын-қатерлер

Қазіргі жаһандану дәуірінде ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы қоғамдық қатынастардың барлық саласын түбегейлі трансформациялауда. Бұл процестің өзегінде тұрған жасанды интеллект технологиялары адамзатқа бұрын-соңды болмаған мүмкіндіктер сыйлағанымен, сонымен қатар киберкеңістіктегі қылмыстық ахуалды айтарлықтай күрделендіре түсті. Бүгінде жасанды интеллект тек инновациялық құрал ғана емес, сонымен қатар киберқылмыскерлердің қолындағы жоғары технологиялық қаруға айналып отыр. Әсіресе, адамның биометриялық деректерін манипуляциялау арқылы жасалатын «Deepfake» технологиясы ұлттық қауіпсіздік пен жеке тұлғаның құқықтық қорғалуына тікелей қатер төндіруде.

Дипфейк технологиясы нейрондық желілер көмегімен адамның бет-әлпетін, дауыс ырғағын және қимыл-қозғалысын айнытпай қайталауға мүмкіндік береді. Егер бұрын кибер-алаяқтық тек мәтіндік хабарламалар немесе қарапайым фишингтік сілтемелер арқылы жүзеге асырылса, қазіргі таңда қылмыскерлер жасанды интеллект көмегімен мемлекеттік қызметкерлердің, ірі компания басшыларының немесе қарапайым азаматтардың жақындарының цифрлық бейнесін жасап, сенімге кіру арқылы аса ірі көлемдегі қаржылық шығындарға әкеп соқтыруда. Бұл мәселе тек технологиялық емес, ең алдымен кешенді құқықтық реттеуді қажет ететін өзекті доктриналық проблема.

Бұл мәселе Қазақстан үшін де өте өзекті болып отыр.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігінің ресми деректеріне сүйенсек, елімізде киберқылмыстың үлесі жалпы қылмыстық құқық бұзушылықтардың айтарлықтай бөлігін құрап, жыл сайын мыңдаған интернет-алаяқтық деректері тіркелуде.

Мәселен, соңғы жылдары елімізде ақпараттық жүйелерді пайдалану арқылы жасалатын алаяқтық санының тұрақты өсу тенденциясы байқалып отыр. Егер бұрын қылмыскерлер тек телефон арқылы психологиялық манипуляция жасауға тырысса, қазір жасанды интеллект көмегімен генерацияланған аудио және бейне материалдардың қолданылуы бұл қауіптің сипатын мүлдем жаңа деңгейге шығарды.

Дамыған елдердің тәжірибесіне сүйенсек, Еуропалық Одақ қабылдаған «Жасанды интеллект туралы акт» (EU AI Act) технологияларды тәуекел деңгейіне қарай жіктеп, дипфейк мазмұндарды міндетті түрде арнайы цифрлық таңбамен (watermarking) белгілеуді талап етеді. Сондай-ақ, АҚШ пен Оңтүстік Корея заңнамаларында жасанды интеллект арқылы жасалған жалған ақпаратты тарату және биометриялық деректерді заңсыз пайдалану үшін қылмыстық жауапкершілік ерекше қатаңдатылған.

Қазақстанның құқықтық жүйесі де осы бағытта эволюциялық дамуды қажет етеді. Біздің Қылмыстық кодексте киберқылмысқа қатысты баптар болғанымен, жасанды интеллектіні қылмыс құралы ретінде пайдалану фактісін «жазаны ауырлататын мән-жай» ретінде бекіту – уақыт талабы. Сонымен қатар,

цифрлық дәлелдемелерді жинау және олардың түпнұсқалығын растау процесінде процессуалдық нормаларды жетілдіру маңызды.

Жасанды интеллект арқылы жасалған видео немесе аудио жазбаны сотта айғақ ретінде пайдалану үшін оның жасанды интеллект арқылы генерацияланбағанын анықтайтын арнайы техникалық экспертиза институтын дамытуымыз керек.

Бұдан бөлек, биометриялық деректердің қауіпсіздігі мәселесі де өткір тұр. Банк жүйелері мен мемлекеттік порталдардағы FaceID немесе дауыстық сәйкестендіру жүйелері жасанды интеллект шабуылдарына («presentation attacks») төзімді болуы тиіс. Сондықтан, құқық қорғау органдары мен арнайы қызметтердің техникалық базасын жасанды интеллектке негізделген криминалистикалық құралдармен жарақтандыру стратегиялық маңызға ие. Ғылыми тұрғыдан алғанда, бізге IT-мамандар мен заңгерлердің басын біріктіретін кибер-криминалистиканың жаңа пәнаралық мектебін қалыптастыру қажет.

Бұл ретте «цифрлық гигиена» ұғымының маңызы еселеп артады. Мемлекеттік деңгейде халықтың кибер-сауаттылығын арттыру бағдарламаларын іске асыру лазым.

Әрбір азамат өзінің биометриялық деректеріне ұқыпты қарап, ашық желідегі ақпараттың қылмыскерлер үшін «шикізат» екенін түсінуі тиіс. Көпдеңгейлі аутентификация және отбасылық құпия кодтарды пайдалану сияқты қарапайым әдістер де жасанды интеллект арқылы жасалатын шабуылдардан қорғанудың тиімді жолы болып қала бермек.

Қорыта айтқанда, жасанды интеллект дәуіріндегі қауіпсіздік – бұл тек антивирустық бағдарламалардың мәселесі емес, бұл кешенді құқықтық, этикалық және әлеуметтік жауапкершіліктің жиынтығы. Біз технологиялық прогрестен бас тарта алмаймыз, бірақ сол технологияның құқықтық шеңберде жұмыс істеуін қамтамасыз ету – ғалымдар мен заң шығарушы органдардың басты міндеті. Тек халықаралық озық тәжірибені ұлттық заңнамаға бейімдеу, құқықтық доктринаны жаңарту және халықтың цифрлық мәдениетін қалыптастыру арқылы ғана біз цифрлық кеңістіктегі ұлттық егемендігімізді қорғай аламыз.

Нұргүл КУБАНОВА,

Қазақстан Республикасы ІІМ М. Есболатов атындағы

Алматы академиясы киберқауіпсіздік және ақпараттық

технологиялар кафедрасының аға оқытушысы,

полиция майоры, заң ғылымдарының магистрі

---

АННОТАЦИЯ

Статья посвящена правовым вызовам кибербезопасности в условиях развития технологий искусственного интеллекта и дипфейков. Автор анализирует международный опыт регулирования ИИ и текущую криминогенную ситуацию в Казахстане. Исследование подчеркивает важность комплексного подхода: от совершенствования законодательства до повышения цифровой грамотности населения.