Абайдың бала тәрбиесіндегі мұрасы
Қазіргі қоғамда бала тәрбиесіне бұқаралық ақпарат құралдары, әлеуметтік желілер, заманауи технологиялар және тез өзгеріп жатқан құндылықтар жүйесі сияқты көптеген сыртқы факторлар әсер етеді. Балалар осы ақпараттық ағындардың ортасында өсіп, олардың санасына әртүрлі, кейде қарама-қайшы көзқарастар енеді. Осындай белгісіздік жағдайында балаға рухани-адамгершілік бағдарларын анықтауға және жолдан таймауға көмектесетін тұрақты тірек пен ұлттық бағдардың қажеттілігі туындайды.
Қазақ халқының рухани мәдениетінде мұндай бағдардың рөлін ұлы ойшыл, ақын және ағартушы Абай Құнанбайұлы атқарады. Оның «Қара сөздерінде» және өлеңдерінде қамтылған адамгершілік, имандылық, еңбексүйгіштік, әділдік, білімге ұмтылыс сияқты қасиеттер уақыт өте келе өзектілігін жоғалтпайды, керісінше, жаңа қоғамдық жағдайларда ерекше мәнге ие болады. Абай мұрасын тәрбиеде пайдалану – баланы ұлттық құндылықтарға баулудың және оның рухани дамуының тиімді әрі сенімді жолы.
Балабақша – баланың алғашқы әлеуметтік ортасы, онда ол құрдастарымен араласады, тәрбиешімен және қоршаған ортамен байланыс орнатады, алғашқы адамгершілік бағдарлары қаланады. Абай мұрасын тәрбие үдерісіне енгізу арқылы балаларда ұлттық сана мен рухани құндылықтарды тиімді қалыптастыруға мүмкіндік туады.
Абай өсиетінің негізгі мазмұны – адамгершілікке тәрбиелеу. Адамгершілік – бұл адамның басқа адамдарға, сондай-ақ барлық тіршілік иелеріне ізгі, мейірімді, құрметті және жанашыр қатынасында көрінетін адамның адамгершілік қасиеті. Тәрбие және Абай философиясы тұрғысынан адамгершілік келесі аспектілер арқылы ашылады:
Мейірімділік пен рақымдылық – шынайы жанашырлық таныту, жақындарына көмектесу, пайдакүнемдік ниетсіз қамқорлық көрсету.
Басқалардың абыройын құрметтеу – әр адамның жасына, лауазымына, ұлтына немесе тегіне қарамастан оның құндылығын мойындау.
Әділдік – адал әрекет ету, әлсіздерді қорламау, мұқтаж жандарды қорғау.
Жауапкершілік – өз сөзі мен әрекетінің салдарын сезіну, басқалар алдында және өз ар-ожданы алдында іс-әрекеті үшін жауап бере білу.
Жанашырлыққа қабілеттілік – басқа адамның сезімін және күйін түсіне білу, оның қайғысы мен қуанышына үн қату.
Төзімділік пен кеңпейілділік – қателіктерді кешіре білу, адамдарды сынамай, оларды сол қалпында қабылдай алу.
Абайда адамгершілік оның «Толық адам» туралы ілімімен тығыз байланысты, мұнда ақыл, қайрат және жүрек үйлесімді түрде тоғысады. Абай үшін нағыз адам – бұл тек білімі бар ғана емес, сонымен бірге ар-ожданымен өмір сүретін, жақсылық жасайтын, басқаларға қамқорлық жасайтын және рухани жетілуге ұмтылатын адам.
Қарапайым тілге аударғанда, адамгершілік – туылуымен емес, іс-әрекетімен, ойымен және айналасындағыларға деген қатынасымен адам болу. Бұл бізді осы сөздің жоғарғы мағынасында адам ететін нәрсе. Балабақша тәрбиешісінің міндеті – осы қағидатты балаларға қарапайым әрі түсінікті тілмен жеткізу және олардың жақсылық пен жамандықты ажырата білу және дұрыс әрекеттер жасау қабілеттерін дамытуға ықпал ету.
Мысалы, мейірімділік, адалдық және еңбексүйгіштік сияқты қасиеттер мектеп жасына дейінгі балаларға жақын және түсінікті нақты өмірлік жағдайлар арқылы барынша тиімді қалыптасады. Мейірімділікті бала ойыннан кейін жолдасына ойыншықтарды жинауға көмектесу немесе қиын жағдайға тап болған досын қолдау арқылы танытады. Адалдық өз қателіктерін мойындау және өз іс-әрекеті туралы шындықты айту арқылы тәрбиеленеді. Еңбексүйгіштік қолдан келетін іс-әрекеттер үдерісінде дамиды: топтағы өсімдіктерге күтім жасау, асханада кезекшілік ету, тәрбиешінің тапсырмаларын орындау.
Абайдың гуманистік көзқарастарына үндесетін табиғатқа ұқыпты қарауды тәрбиелеу де маңызды мәнге ие. Балалардың гүлдерді суаруға, табиғат бұрышындағы өсімдіктерге күтім жасауға, қыста құстарға қамқорлық жасауға қатысуы жауапкершіліктің, мейірімділіктің және қоршаған әлемге қамқорлық сезімінің дамуына ықпал етеді. Мұндай практикалық әрекеттер балаларға адамгершілік нормаларын меңгеріп қана қоймай, оларды күнделікті өмірде қолдануға көмектеседі.
Абай мұрасын балабақшада пайдалану әртүрлі әдістер мен тәсілдер арқылы жүзеге асырылады. Тәрбиеші балаларға Абайдың өмірі туралы қысқаша ақпарат бере алады және оның шығармаларынан шағын үзінділерді оқи алады. Мысалы, мектеп жасына дейінгі балалар үшін «Ғылым таппай мақтанба», «Әсемпаз болма әрнеге», «Жазғытұры» өлеңдерінің жекелеген жолдары, сондай-ақ еңбекке, білімге және адамдарға құрметке арналған «Қара сөздерінің» бейімделген үзінділері қолжетімді. Бұл балалардың дүниетанымын кеңейтуге ықпал етеді.
Бұдан басқа, сұрақ-жауап әдісін қолдана отырып, балалардың ойлау қабілеттерін дамытуға болады. Қарапайым және түсінікті сұрақтар қою оларға өз ойларын еркін жеткізуге мүмкіндік береді. Мысалы: «Абай білімді неге маңызды деп санады?», «Мейірімді адам болу нені білдіреді?», «Досыңа қалай көмектесуге болады?», «Неге үлкендерді құрметтеу керек?», «Бүгін қандай жақсы іс жасадың?». Мұндай сұрақтар балаларды өз іс-әрекеттері туралы ойлануға және адамгершілік қорытындылар жасауға итермелейді.
Ойын – мектеп жасына дейінгі балалардың жетекші іс-әрекеті. Сондықтан Абай тақырыбын ойын арқылы меңгеру өте тиімді әдіс болып табылады. Дидактикалық, рөлдік және қимылды ойындар арқылы балалардың белсенділігі артады, ал білім оңай әрі қызығушылықпен меңгеріледі. Мысалы, «Жақсы және жаман», «Кім жылдам?», «Мағынасын тап» сияқты ойындардың көмегімен тәрбиелік мәні бар ұғымдарды тиімді меңгеруге болады. Абай философиясы осы ойындарға келесідей еніп отырады:
«Жақсы және жаман» дидактикалық ойыны: ковролинге балалардың іс-әрекеттері бейнеленген карточкалар орналастырылады. Тәрбиеленушілердің міндеті – оларды екі топқа бөлу. Жақсы істердің (қарт адамға көмектесу, кітап оқу, жасампаздық) карточкаларының астына «Толық адам» символы, ал жаман істер (жалқаулық, өтірік, ашу) Абай жазған адамның бес дұшпанымен (өсек, өтірік, мақтаншақтық, жалқаулық, бос әурешілік) сәйкестендіріледі.
«Кім жылдам?» ойыны: бұл қимыл-дидактикалық ойында балалар жылдамдық пен ептілікте жарысады, бірақ команда үшін бағалы ұпай алу үшін мәреге жеткенде олар Абайдың еңбек пен білім туралы мақалын немесе нақылын жалғастыруы керек (мысалы, тәрбиеші бастайды: «Ақыл, қайрат, жүректі...», ал бала аяқтайды: «...бірдей ұста»).
«Мағынасын тап» ойыны: балаларға жүрекше-карточкалар, күнше-карточкалар (ақыл) және батыр-карточкалар (қайрат) таратылады. Тәрбиеші әртүрлі өмірлік жағдайларды оқиды, ал балалар керек карточканы көтеріп, Абай бөліп көрсеткен қасиеттердің қайсысы («ақыл», «қайрат» немесе «жүрек») кейіпкерге дұрыс әрекет етуге көмектескенін анықтайды.
Абай шығармалары балалардың сөйлеу тілін дамытуда да маңызды рөл атқарады. Оның өлеңдері мен қара сөздерінің арқасында балалардың сөздік қоры молаяды, сөйлеу мәдениеті қалыптасады.
Әсіресе қарапайым шумақтарды жаттау және мәнерлеп оқу балалардың жадын дамытады. Бұдан басқа, жаңылтпаштар мен мақал-мәтелдер арқылы тілдік дағдылар жетілдіріледі. Ересек және мектепалды топтарда жаттауға «Ғылым таппай мақтанба», «Әсемпаз болма әрнеге» өлеңдерінен жеке төртжолдар, сондай-ақ «Жазғытұры» өлеңінен қысқа үзінділер қолайлы. Мысалы: «Ғылым таппай мақтанба, орын таппай баптанба...». Бұл жолдар білімге деген қызығушылықты тәрбиелеуге көмектеседі және балалардың жадын дамытады.
Ұлттық құндылықтарды қалыптастыру да Абай мұрасының маңызды бөлігі болып табылады. Балалар өз халқының дәстүрлерін, әдет-ғұрыптарын, тілі мен мәдениетін құрметтеуге үйренуі керек. Осы құндылықтарды Абай шығармалары арқылы түсіндіру балаларда ұлттық сана-сезімді қалыптастырады.
Баланы тәрбиелеуде ата-ана мен тәрбиешінің бірлескен жұмысы ерекше мәнге ие. Үй мен балабақша арасындағы байланыс неғұрлым тығыз болса, тәрбие нәтижесі соғұрлым тиімді болады. Ата-аналар баланың жасын ескере отырып, онымен бірге Абай шығармаларын оқуға тырысуы керек.
5–6 жас аралығындағы балаларға табиғат туралы қысқа өлеңдермен («Жазғытұры», «Жаз»), сондай-ақ мейірімділікке, еңбекке және білімге ұмтылуға арналған «Қара сөздерінің» бейімделген үзінділерімен танысу ұсынылады.
Оқығаннан кейін ата-аналар баламен шығарманың мағынасын талқылап, қарапайым сұрақтар қойып, күнделікті өмірден мысалдар келтіре алады. Бұл балаға оқуға қосымша ынталандыру береді және оның білімге деген қызығушылығын арттырады.
Альбина КАРАТАЕВА,
Астана қаласы әкімдігі № 28 «Жұлдыз»
санаториялық балабақшасының әдіскері
Редактор Татьяна Баканова
АННОТАЦИЯ
В данной работе рассматривается значение наследия великого мыслителя Абая Кунанбаева в работе детского сада. Человеколюбие, трудолюбие, стремления к знаниям, справедливости и нравственности, заложенные в произведениях великого мыслителя, должны стать духовной основой воспитания детей. Показана важность использования произведений Абая в формировании духовно-нравственных качеств детей.