Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту

Адам тілді ерте балалық шағында меңгереді және оны өмір бойы жетілдіріп отырады: сөздік қорын байытады, тыныс алуды, дауысты, интонацияны басқаруды, сөйлемдер мен мәтіндерді еркін құрауды үйренеді. Баланың интеллектуалды әлеуетінің қалыптасу деңгейінің маңызды көрсеткіштерінің бірі – оның тіл байлығы. Сондықтан мектеп жасына дейінгі балалардың ақыл-ой және сөйлеу қабілеттерін дамытуды қолдау өте маңызды. Баланың тілі неғұрлым сауатты, белсенді сөздік қоры неғұрлым жақсы дамыған болса, ол қоршаған әлемді соғұрлым белсенді танып-білуге ұмтылады, ал оның зейін, есте сақтау, ойлау сияқты психикалық танымдық процестері тезірек жетіледі.

Ересектердің ролі және тілдік орта

Бала ана тілін жақындарынан қабылдайды. Т. Н. Ушакованың пікірінше, баланың тілін дамыту – бұл жалпы психогенездің бір аспектісі: оның негізі генде қаланған, ал өзін-өзі дамыту үш жастан жеті жасқа дейін ерекше белсенді жүреді. Бұған мидың жоғары пластикалығы мен балалардың ойын арқылы сөйлеу дыбыстарын меңгеруге деген естегі ұмтылысы ықпал етеді.

Дегенмен, тек биологиялық алғышарттар жеткіліксіз. Тілді меңгеру – бұл ми, есту және артикуляциялық аппарат пісіп-жетілгенде ғана іске қосылатын, бірақ тек қарым-қатынас процесінде дамитын күрделі процесс. Мұнда басты рөлді маңызды ересектер атқарады: олардың сөйлеу мәдениеті, балаға деген зейіні және тәрбиелік ықпалы.

Сөйлеу қабілеті есту арқылы қалыптасатындықтан, тілді дамытудың басты шарты – толыққанды тілдік ортаның болуы. Баланың қалай сөйлей бастауы оның қоршаған ортасына тікелей байланысты, өйткені оқыту процесінде ол ересектердің сөйлеу ерекшеліктерін бейсаналы түрде қабылдайды.

Л. С. Выготский еліктеу танымдық және коммуникативтік функцияларды орындай отырып, адам санасы мен қызметінің барлық ерекше сапаларының бастау көзі болып табылатынын тұжырымдаған. Алдымен бала жақын ересектердің (анасының, тәрбиешісінің) артикуляциясы мен сөйлеу қозғалыстарына еліктейді. Біртіндеп, айналасындағылардың сөзін меңгере отырып, ол тілдің аймақтық ерекшеліктерін де (диалектіні) бойына сіңіреді.

Сөйлеу үлгілерін саналы түрде сүзгіден өткізе алатын ересектерден айырмашылығы, бала еліктеу нысанын таңдай алмайды және қоршаған сөзді бейсаналы түрде қабылдайды. Осы себепті ол тіпти айту деңгейіндегі кемшіліктерді де (мысалы, отбасы мүшелерінен) оңай қабылдап алады. Айналадағыларға еліктеу және мінез-құлық нормаларын меңгеру алты айдан басталады.

Мектепке дейінгі ұйымда тілді дамыту әдістері мен тәсілдері

Мектеп жасына дейінгі балалардың тілін дамыту бірнеше кезеңнен тұрады. 3–4 жаста үлкен серпіліс байқалады: балалардың сөйлеу белсенділігі артып, сөздік қоры кеңейеді және дыбыстық мәдениеті қалыптасады. Сөйлеу тілі күрделеніп, грамматикалық жағынан байи түседі, біртіндеп жүйелі әңгімелерге айналады, сондай-ақ баланың мінез-құлқын реттей бастайды.

Бұл үшін сауатты әрі мәнерлі ауызша сөйлеуді ынталандыратын пәндік-дамытушы орта құру қажет. Мектепке дейінгі білім беруде дәстүрлі әдістердің кең арсеналы қолданылады: көрнекілік, сөздік, ойын және жанама әдістер.

Тілді дамыту – бұл балалардың сөздік қорын кеңейтуге, дыбыстық мәдениетін және сөйлеудің грамматикалық құрылымын, байланыстырып сөйлеуін (монологтық және диалогтық) және бейнелі сөйлеуін дамытуға ықпал ететін арнайы әдістемелік тәсілдер мен сөйлеу жаттығуларының үлкен арсеналын қолдануды көздейтін көпқырлы, жүйелі және нәтижелі педагогикалық қызмет.

Мектепке дейінгі ұйымда тәрбиешілер әртүрлі ойын жағдаяттарын ұйымдастырады: суреттер мен ойыншықтарды қарастыру, сипаттаулар құрастыру, ертегілер оқу және өлеңдер жаттау. Олардың мақсаты – балаларды сюжеттерді сахналауға, сұрақтар қоюға, естігенін айтып беруге және өз оқиғаларын ойлап табуға үйрету.

Ойын ерекше орын алады, өйткені бала дәл осы ойын арқылы құрдастарымен де, ересектермен де қарым-қатынас жасауды үйренеді. Сөйлеу жағдаяттары көбіне екі тараптың да бастамасымен өздігінен пайда болады, ал педагогтер оларды бірден іліп әкетеді: олар тіпті екі-үш қысқа сөз тіркесінен тұратын сөйлемдердің де мағынасын түсінуге тырысады және бағыттаушы сұрақтар арқылы баланы толыққанды диалогқа ынталандырады.

Балалардың, әсіресе мектеп жасына дейінгі және кіші мектеп жасындағы балалардың тілін дамыту кешенді тәсілді талап етеді. Біздің балабақшамыздың тәжірибелі педагогтері мектепке дейінгі жастағы балалардың ойлауы мен танымдық қабілеттерін жетілдіретін, лексикалық-грамматикалық құрылымы мен байланыстырып сөйлеуін дамытатын педагогикадағы барлық белгілі әдістер мен тәсілдерді барынша пайдаланады.

Төменде аталған соңғы зерттеулердің жетістіктері мен озық педагогикалық тәжірибені көрсететін инновациялық әдістер қабылдаудың әртүрлі арналарын – есту, көру, тактильді және кинестетикалық арналарды белсендіреді және сөйлеу дағдыларының қалыптасуын едәуір жеделдетеді.

Вот готовый перевод списка инновационных методов и завершающей части статьи без разделения на бөлімдер (части) и без разделительных полос — единым блоком:

Тілді дамытудың инновациялық әдістері

1. ТРИЗ-технология «МҚА» (Мәтін құрастыру алгоритмі / Ертегі терапиясы) ТРИЗ (өнертапқыштық тапсырмаларды шешу теориясы) негізінде жасалған әдістеме. Ол балаларды белгілі бір алгоритмдер бойынша өз бетінше жүйелі түрде әңгімелеуге, ертегілер мен оқиғалар ойлап табуға үйретуге бағытталған. Баланың байланыстырып сөйлеуін, монологтық сөйлеуін және сөздік қорын дамытады. Ойды логикалық түрде құрастыру дағдыларын (композиция: басталуы, шарықтау шегі, шешімі) қалыптастырады. Өз ойын жеткізуге, қиялдауға және дайын үлгілерден (шаблондардан) аулақ болуға үйретеді.

2. Логоритмика (Логопедиялық ритмика) Қозғалыс, музыка және сөйлеудің синтезі. Балалар музыкалық сүйемелдеумен жаттығуларды орындай отырып, сөйлеу материалын (өлеңдер, жаңылтпаштар) айтып шығады. Сөйлеудің қарқынын, ырғағын және интонациялық мәнерлілігін жетілдіреді. Сөйлеу тынысын мен артикуляциялық моториканы дамытады. Кекештенуді, сөйлеу қарқыны мен дыбыстардың айтылу бұзылыстарын түзетуге көмектеседі.

3. Су-Джок терапиясы Қол саусақтарын, алақан мен табанды массаж жасау үшін тікенді арнайы шарлар мен эластикалық серіппелі сақиналарды қолдану. Мұнда нейрофизиологиялық байланыс жұмыс істейді: бас миы қыртысындағы қол басының проекциясы сөйлеу аймағының (Брока аймағының) қасында орналасқан. Саусақтардағы жүйке ұштарын ынталандыру сөйлеу орталықтарын тікелей белсендіреді. Төмендегі моториканы дамытады және артикуляциялық қозғалыстардың дәлдігіне тікелей әсер етеді. Дыбыстарды автоматтандыру үшін қысқа өлеңдерді айтумен қатар жүргізіледі.

4. Мнемокестелер (Мнемотехника) Текстік ақпарат (жұмбақтар, өлеңдер, әңгімелер) шифрланған схемалар мен графикалық бейнелер қолданылады. Көру есте сақтауын қосу арқылы мәтіндерді есте сақтауды және қайталап айтып беруді жеңілдетеді. Ойды жүйелі әрі логикалық түрде құруға үйретеді. Сөздік қорды байытады және сөйлеудің грамматикалық тұрғыдан дұрыс құрылымын қалыптастыруға көмектеседі.

5. Жобалау әдісі Бала белсенді қатысушы болып табылатын бір тақырып төңірегіндегі кіріктірілген қызмет (зерттеушілік, шығармашылық немесе практикалық). Диалогтық сөйлеуді ынталандырады (тақырыпты талқылау, сұрақтар қою, болжамдарды тұжырымдау). Жобаны қорғау немесе презентациялау кезінде көпшілік алдында сөйлеу дағдыларын қалыптастырады. Таңдалған тақырып бойынша заттық және етістік сөздік қорды байытады.

6. Модельдеу әдісі Нақты объектілерді, кейіпкерлерді немесе құбылыстарды шартты белгілермен, символдармен немесе орынбасар заттармен көрнекі түрде алмастыру. Мәтіннің, сөйлемнің немесе сөздің құрылымын түсінуге көмектеседі (дыбыстық талдау). Абстрактілі ойлауды және өзінің сөйлеу сөзін жоспарлау шеберлігін дамытады. Сипаттау әңгімелерін құрастыруды және заттарды салыстыруды жеңілдетеді.

7. Педагогикалық арт-терапия Педагогикалық және түзету міндеттерін шешу үшін өнер түрлерін (сурет салу, мүсіндеу, ертегі қойылымдары, құм терапиясы) пайдалану. Эмоционалдық қысымды, қателесу қорқынышын немесе сөйлеуге деген негативизмді жояды (әсіресе кекештенетін немесе сөйлеудің ауыр бұзылыстары бар балалар үшін маңызды). Шығармашылық процесс кезінде өздігінен сөйлеуді ынталандырады. Сөйлеудің бейнелілігін, метафоралылығын және эмоционалдық мәнерлілігін дамытады.

Педагогикалық инновациялар тәрбие мен оқыту процестерін жетілдіруге көмектеседі, педагогикалық қызмет барысында өзінің тиімділігін дәлелдеген озық креативті технологиялар мен білім берудің дәстүрлі элементтерін ұштастырады.

Ата-аналармен өзара әрекеттесу

Балалардың тілін дамытудың маңызды шарты – тәрбиешілердің тәрбиеленушілердің ата-аналарымен тығыз қарым-қатынаста болуы. Ата-аналар мен тәрбиешілер балалардың тілін дамыту мәселесін шешуде пікірлес болуы керек, өйткені бала сөйлеу тәжірибесін айналасындағылардан қабылдайды. Ата-аналар үшін балалармен қарым-қатынас жасау кезінде өздерінің сөздерді дұрыс айтуын қадағалау, сөздер мен дыбыстарды анық айту маңызды.

Жұмыс нәтижелері және практикалық тәжірибе

Біздің балабақшамыздың ортаңғы тобындағы тәрбиеленушілердің тілін дамыту үшін де дәстүрлі әдістер мен тәсілдер, сондай-ақ заманауи технологиялар қолданылады. Оқу жылының аяғына қарай тәрбиешілер тамаша динамиканы атап өтеді: балалардың сөйлеуі жетіліп, мазмұны бойынша әртүрлі, дәлірек әрі бай бола түседі; айналадағылардың сөзіне деген зейіні артады.

Педагогтер мен ата-аналардың жалпы міндеті – ар-тарапты дамыған, дені сау баланы тәрбиелеу. Балалардың кез келген білім беру саласында толыққанды дамуы сөйлеусіз, қарым-қатынассыз және коммуникативтік қызметсіз мүмкін емес. Сипатталған әдістерді оқыту және түзету процесінде қолдану баланы мектепке дайындауға үлкен көмек болады. Сөйлеу тілі толық қалыптасқан бала мектеп бағдарламасын еш қиындықсыз меңгереді.

Анар БЕГИМБЕТОВА,

инновациялық методист,

Айнур МАХАНБЕТ,

муғалім-логопед,

Астана қаласы № 72 «Жанарым» балабақшасы

Редактор Татьяна Баканова

---

АННОТАЦИЯ

В статье рассматриваются вопросы развития речи детей дошкольного возраста как одного из ключевых показателей интеллектуального и личностного становления ребенка. Авторы – специалисты детского сада № 72 «Жанарым» города Астаны анализируют факторы, влияющие на речевое развитие. В работе представлены инновационные методы развития речи – наглядные, словесные, игровые технологии, а также современные подходы. Статья адресована педагогам дошкольных организаций, логопедам, методистам и родителям, заинтересованным в эффективном речевом развитии детей.